“İngilizcem Yetiyor Ama Duygularımı Anlatamıyorum”: Anadilde Psikoterapi Neden Farklı Hissettirir?

Anadilde psikoterapi, duyguyu başka bir dile çevirme çabasını azalttığı için bazı kişilere daha rahat gelir: sözcüklerin çocuklukta öğrenilmiş ağırlığı, deyimler ve hitap biçimleri konuşmanın içinde kalır. Bu herkes için geçerli değildir; yabancı dilde de terapi görülebilir. Hangisinin uyduğu kişiye ve konuya göre değişir.

Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile bulunduğunuz ülkeden Türkçe online görüşme yapabilirsiniz; yüz yüze görüşme yalnızca Adana Çukurova Yüzüncüyıl Mahallesi’ndeki ofiste yapılır. Bilgi için WhatsApp’tan yazabilirsiniz; randevu sayfasından talep bırakmak da mümkündür.

Hangi dilde ağlıyorsunuz?

Telefonda annenize “iyiyim, bir şey yok” derken sesinizin başka bir tonda çıktığını fark edebilirsiniz. Yarım saat önce iş toplantısında konuşan ses ile annenizle konuşan ses birbirine benzemeyebilir. Bir akşam yalnız kaldığınızda, ağlamak üzereyken ya da öfkeden elleriniz titrerken cümlelerin kendiliğinden Türkçeye döndüğünü görebilirsiniz. “Hangi dilde ağlıyorsunuz?” sorusu bu yüzden bir bilmece değil, bir gözlemdir: içerideki cümlelerin hangi dilde kurulduğunu söyler.

İngilizceyle işinizi yürütebilir, sözleşme okuyabilir, çocuğunuzun öğretmeniyle konuşabilirsiniz. Bu beceri, duygunuzu da aynı dilde anlatabileceğiniz anlamına gelmeyebilir. Konuşurken “bu sözcük doğru mu” diye kendinizi denetliyorsanız dikkatinizin bir kısmı anlatmaya değil çeviriye gider; asıl söylemek istediğiniz cümle sırada beklemeye devam eder. Ağzınızdan çıkan “yorgunum” ile gerçekte kastettiğiniz “kimsenin beni tanımadığı bir yerde kendimi kaybettim” arasında bir mesafe kalır.

Tersi de olabilir. Kimi insan öfkesini, utancını ya da çocukluğunu içinde yaşadığı ülkenin dilinde daha rahat anlatır; Türkçe ona kapısı uzun süredir açılmamış bir oda gibi gelir. Bu da kıymetli bir bilgidir. Dil tercihi bir sınav değildir ve dönemden döneme, konudan konuya değişebilir.

Anlatamama kendi kendini besleyen bir döngüye dönüşebilir: söylenemeyen cümle içeride birikir, birikince anlatmak daha da ağırlaşır, kişi daha az anlatır ve yalnız kalmış hisseder. Aşağıdakiler tanı koymaz; yalnızca destek düşünmek için bir zemin sunar:

• Aynı cümleyi haftalardır içinizde döndürüp kimseye söyleyememek.
• Yakınlarınızla konuşmaktan, söyleyeceğinizi yanlış anlatacağınız kaygısıyla kaçınmak.
• Uykunuzun, iştahınızın ya da sabrınızın son haftalarda belirgin biçimde değişmesi.
• İş yerinde ya da okulda, “yanlış söylerim” diye söz almamak.

Bunlardan biri tek başına bir sorun anlamına gelmez. Bunlardan birkaçı bir süredir devam ediyor ve günlük işlerinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa, görüşme istemek için tanı beklemeniz gerekmez.

Hangi anlarda hangi dile geçtiğinizi kâğıda dökmek isterseniz Avusturya ve İsviçre rehberindeki dil haritası bunun bir yolunu anlatıyor. Burada başka bir yere bakıyoruz: tek bir sözcüğün içine. Zorlanmanın ne zaman destek konusu olduğunu tartıyorsanız terapiye ne zaman başvurulur yazısı eşiği ayrıca ele alıyor.

Anadilde psikoterapi neden farklı hissettirebilir?

Aşağıdakiler bir sonuç iddiası değildir; anadilin seansta hangi dört yerde fark yaratabileceğinin açıklamasıdır.

Sözcüğün ağırlığı. “Kırıldım”, “gücendim”, “bozuldum” ve “içerledim” aynı olaya bağlı olabilir ama aynı şeyi söylemez. Terapide hangisini seçtiğiniz önemlidir. Bu sözcükler bazı kişilerde şu çağrışımları yapabilir: kırılmak bir yaraya, gücenmek bir hakka, içerlemek biriktirmeye işaret edebilir; sizin için aynı anlamları taşımak zorunda değildir ve anlamı sizin anlatmanız esastır. Bu ayrımı ikinci dilde aynı incelikte yapabilecek sözcüğe sahip olmayabilirsiniz; Türkçe görüşmede ise karşınızdaki kişi “gücendiniz mi, kırıldınız mı, öfkelendiniz mi?” diye sorabilir ve seçtiğiniz sözcük konuşmanın yönünü belirleyebilir.

Sözcüğün çağrışımı. Sözcükler yalnızca anlam taşımaz, ilk duyuldukları yerin sesini de taşır. “Kıyamam” birinin anne sesidir, “ayıp” bir bakış ve bir kuraldır. Bir cümleyi çocukluğunuzdaki dilde söylemek bazen anıyı da beraberinde getirir. Bu seansta hem kolaylık hem zorluk olabilir; ikisi de konuşulabilir.

Deyimler ve beden. Türkçe duyguyu sık sık bedenin içinden anlatır: “içime oturdu”, “ciğerim yandı”, “dilim tutuldu”, “kanım çekildi”. Bu deyimler yalnızca süs değildir; duygunun bedende nerede hissedildiğine dair bir ipucu da taşıyabilir. “İçime oturdu” diyen biriyle “içine oturan şeyin” nerede durduğunu, ne zaman ağırlaştığını ve ne zaman hafiflediğini konuşmak mümkündür. Bu deyimler başka bir dile çevrildiğinde aynı beden imgesi kaybolabilir; kaybolmadığı yerde ise çeviri size ait bir cümle gibi gelmeyebilir.

Mizah da benzer bir yerde durur. Bir esprinin, bir lafın üstüne gelen kısa bir gülüşün anlaşılması için ortak bir dil bilgisinden fazlası, yani aynı yerlerden geçmiş sözcükler ve ortak göndermeler gerekebilir. Bu ortaklık seansta konuşmayı bazen hafifletir, bazen de ağır bir konuya girmeden önce nefes aldırır. Aynı dilde gülebilmek bazı kişiler için seansın ilk dakikalarını yumuşatır; bazıları için ise hiç önem taşımaz. Hangisinin sizin için geçerli olduğunu denemeden bilemezsiniz.

Hitap ve ton. Türkçede “siz” ile “sen” arasındaki seçim yalnızca nezaket değil, yakınlığın ayarıdır; “abla”, “hocam”, “kardeşim” gibi hitaplar da aynı işi görür. Bu ince ayarları başka bir dile birebir taşımak her zaman mümkün olmayabilir. Hitabın nasıl olacağı ilk görüşmede birlikte kararlaştırılabilir; “sizli bizli” mi, “senli benli” mi sorusu sorulabilecek bir sorudur.

Bu farklar herkes için geçerli olmayabilir ve anadilde görüşmenin süreci kısaltacağı ya da sonucu değiştireceği anlamına gelmez. Yalnızca konuşmanın kolay ve zor yerlerinin nerede olabileceğini gösterir.

Ev sözlüğü: bir sözcük sizin evinizde ne demekti?

Seanslarda sık sık tek bir sözcüğün üzerinde durulur: “ayıp”, “sitem”, “gönül koymak”, “kıyamamak”. Bu sözcükler sözlükteki anlamlarıyla değil, sizin evinizde ne iş gördükleriyle önem kazanır. Görüşmeden önce aynı şeyi kendi başınıza deneyebilirsiniz. Bu hafta sizi rahatsız eden bir an düşünün ve onu en iyi anlatan Türkçe sözcüğü seçin. Kâğıdın en üstüne tek bir sözcük yazın, altına üç soruyu sırayla ekleyin.

1. Bu sözcüğü evde ilk kim kullandı? Annenizin, babanızın ya da bir akrabanızın sesini hatırlıyorsanız yazın; hatırlamıyorsanız satırı boş bırakın.
2. Söylenince evde ne olurdu? Sofra susar mıydı, biri odadan çıkar mıydı, konu bir daha açılmaz mıydı?
3. Bugün siz bu sözcüğü kime, ne zaman söylersiniz ya da söyleyemezsiniz?

Doldurulmuş bir satır şöyle görünebilir: “Sözcük: sitem. İlk kullanan: babaannem, telefonda. Söylenince: kimse cevap vermez, bir süre konuşulmazdı. Bugün: eşime sitem edemiyorum, ‘önemli değil’ diyorum.” Bu satır nasıl göründüğünü göstermek için yazılmıştır; sizinki başka bir yöne gidecektir.

Bu çalışma bir çeviri alıştırması değildir. “Bu sözcük başka dilde ne olur?” diye değil, “Bu sözcük benim hayatımda ne yaptı?” diye sorar. Üçüncü soru zor geliyorsa ilk ikisini doldurmak yeterlidir. Bir anıyı hatırlamak sizi zorluyorsa çalışmayı orada bırakabilir, o kısmı yalnızca görüşmede ele alabilirsiniz. Notun puanı ya da yanlış yanıtı yoktur, tanı koymaz; görüşmeye getirip okuyabilir ya da yalnızca “Sitem diye bir şeyim var” diyerek başlayabilirsiniz.

Seansta bu sözcükle ne yapılır? Önce sözcüğün size ne anlattığına bakılır: sitem sizin için bir istek mi, bir kırgınlık mı, yoksa söylenmemiş bir öfke mi? Sonra sözcüğün bugünkü hayatınızdaki izine geçilir: kimlerle, hangi konuşmalarda belirdiği, belirince ne yaptığınız. Son adım denemedir. “Sitem ediyorum” yerine “şunu bekliyordum, söylemek istedim” gibi başka bir cümleyi seansta söylemek ya da bir hafta boyunca küçük bir yerde denemek, başa çıkma becerilerini somut bir cümleye taşır. Bu denemenin sonucu önceden bilinemez; hangi cümlenin size yakın geldiğini seansta birlikte bulursunuz.

“Yabancı dilde terapi görsem olmaz mı?”

Olur. Yabancı dilde terapi gören ve bundan yarar sağlayan çok kişi vardır; dili iyi bilmek, yerel hizmete yakın olmak ve yüz yüze görüşebilmek gerçek kolaylıklardır. Türkçe online görüşmeyi seçmek bunların yerine geçmek zorunda değildir. Dünya Sağlık Örgütü’nün göçmen ve mülteci sağlığı bilgi notu, dil ve kültür engellerinin sağlık hizmetlerinden yararlanmayı zorlaştırabildiğini belirtir; bu not terapinin hangi dilde yapılmasının sonucu nasıl etkilediği konusunda bir şey söylemez.

Seçimi kolaylaştırmak için dört soru sorabilirsiniz:

• Anlatmak istediğim şey hangi dilde yaşandı? İş yerindeki bir tartışma yerel dilde, çocukluktaki bir kırgınlık Türkçede daha kolay gelebilir.
• Hangi dilde kendimi sansürlüyorum? Cümleyi söylemeden önce üç kez düzeltiyorsam bu bir işarettir.
• Kelime aramak seansın ne kadarını alıyor? Konuşmanın büyük kısmı “nasıl derdim” diye geçiyorsa dil bir yük olmuş olabilir.
• Gün sonunda hangi dilde yorgunum? Bazı akşamlar yerel dilde bir cümle daha kurmak istemezsiniz.

Bu soruların tek bir doğru yanıtı yoktur; birbirine karışan yanıtlar da olağandır. Yerel hizmet ile Türkçe görüşmeyi yan yana tartanlar için Almanya rehberi bir örnek sunuyor. Şu anda yerel dilde çalıştığınız bir terapistiniz varsa dil konusunu ona açabilirsiniz; bunu nasıl konuşabileceğinizi terapistle uyum sağlayamadığınızda yapılabilecekler yazısında bulabilirsiniz.

Geçmişin dili, bugünün dili: ikisi aynı seansta

Yurt dışında yaşayan biri için Türkçe kimi zaman geçmişle, yerel dil bugünle bağlıdır. Çocukluk, ana babayla ilişki, memleket özlemi Türkçe kurulur; işteki konumunuz, mahalleniz, çocuğunuzun okulu yerel dilde yaşanır. Bu yüzden Türkçe bir seansta aklınıza bazen yerel dilde bir sözcük gelir. Bunu bastırmanız gerekmez. Sözcüğü olduğu gibi söyleyip ne anlama geldiğini ve neden o dilde aklınıza geldiğini anlatmak, kimi zaman konuşmanın en bilgilendirici yerlerinden biri olur.

Bazı yaşantıların yalnızca yeni dilde var olması da mümkündür: yabancı bir ülkede ilk kez kendi başına verdiğiniz bir karar, yerel bir ortamda yaşadığınız bir mahcubiyet ya da yeni dilde kazandığınız bir özgüven. Bunları Türkçeye çevirmek şart değildir. Seansta iki dil yan yana durabilir; ikisinin de bir hayatı anlattığını bilmek, “hangi dil gerçek benim” sorusunu bir yarışmaya çevirmeden konuşmanıza yardımcı olur.

Takıntılı düşünceler hangi dilde döner?

Tekrar tekrar gelen, sizi rahatsız eden düşünceler kimi zaman anlatması en zor şeylerdir; kişi düşüncenin kendisinden utanır ve yanlış anlaşılmaktan korkar. İkinci bir dilde anlatmak bu engele bir sözcük engeli daha ekleyebilir. Kimi insan bunu anadilinde daha doğrudan söyler, kimi için ise başka bir dilde söylemek daha hafif gelir. Burada tanı konmuyor; belirtilerin değerlendirilmesi görüşmede yapılır ve bu yazı yerine geçmez.

Türkçe psikoterapide neler yapılır?

Türkçe olması, psikoterapinin temel işleyişini değiştirmez. Görüşmeler, yaşadığınız zorlanmayı anlamaya çalışan bir değerlendirmeyle başlar. Süreç, zorlanmanın ne zaman ve nasıl ortaya çıktığını görmeyi, başa çıkma becerilerini denemeyi ve gündelik hayatta küçük değişiklikler yapmayı içerir. Bireysel danışmanlık sayfası hizmetin çerçevesini gösterir.

Dilin getirdiği fark, bu sürecin içinde sözcüklere zaman ayrılabilmesidir. Bir cümlenin neden ağır geldiğini, hangi sözcüğün sizi geri çektiğini ya da bir deyimin evinizde ne anlama geldiğini birlikte açabilirsiniz. Görüşmeler arasında kendi başınıza deneyebileceğiniz küçük adımlar da konuşulur: bir sözcüğü hangi ortamda fark ettiğinizi not etmek, bir konuşmayı sonradan gözden geçirmek ya da zor bir cümleyi önce yazıp sonra söylemek gibi. Bunlar zorunlu bir ödev değil, birlikte seçilen denemelerdir; uymayan bir deneme bırakılır. Düşünce ve davranış örüntüleriyle çalışmak istenirse bilişsel davranışçı yaklaşım da kullanılabilir; bilişsel davranışçı terapi seanslarının nasıl ilerlediği ayrı bir yazıda anlatılıyor. Kaç görüşme gerektiği önceden söylenemez.

Online seans bulunduğunuz yerden nasıl işler?

Görüşme görüntülü yapılır ve yaklaşık 60 dakika sürer. Bulunduğunuz yer ile Türkiye arasındaki saat farkı randevu planlanırken birlikte hesaba katılır; saat farkının büyük olduğu durumlarda haftalık düzenin nasıl kurulabileceğini ABD ve Kanada yazısı ayrıntılı anlatıyor. Seansın adım adım işleyişi için online psikoterapi seansının nasıl işlediğini anlatan yazıya bakabilirsiniz.

Seans saatinden birkaç dakika önce kulaklığı takıp sesinizi denemek ilk dakikaları teknik kaygıyla geçirmenizi önler. Telefonu sessize almak ve bildirimleri kapatmak da girişi kolaylaştırır. Konuştuklarınızı evdekilerin duymasını istemiyorsanız kulaklık yardımcı olur, ancak kendi sesinizi gizlemez; kapısı kapanan bir oda ya da seans saatinde evde olmayan bir ev arkadaşı daha çok iş görür. Evdekilere haber vermenin kolay bir yolu, seans saatinde odanın kapı koluna küçük bir kâğıt asmaktır. Bağlantı kesilirse yeniden bağlanmak ya da başka bir yoldan devam etmek ilk görüşmede konuşulur. Online biçimin kimlere uyduğunu ve hangi durumlarda yetmeyebileceğini online terapi kimler için uygun, kimler için değil yazısı ayrıntılandırıyor.

İlk görüşmede ne olur ve ilk mesajı nasıl yazabilirsiniz?

İlk görüşmede tanışılır, sizi getiren durum dinlenir, hangi dilde konuşmanın size daha rahat geldiği ve nasıl hitap edileceği sorulur. Hazır olmadığınız bir konuya “şimdilik değil” diyebilirsiniz. Gizliliğin kapsamı ve güvenlikle ilgili istisnalar da bu görüşmede açıklanır; merak ettiğiniz bir noktayı en başta sorabilirsiniz. Görüşmelerin sıklığı ve nasıl devam edileceği de bu görüşmede konuşulur.

Ödeme, fatura belgesi ve sigorta gibi ayrıntılar için: Randevuda bilgi verilir; ayrıntılı bilgi için arayınız (0543 108 25 76). Güncel ücret bilgisine psikoterapi ücretleri sayfasından ulaşabilirsiniz.

İlk mesajı yazmak zor geliyorsa şu iskeleti kullanabilirsiniz:

Merhaba, [ülke] ülkesinde yaşıyorum. İşimi yerel dilde yürütüyorum ama duygularımı Türkçe daha rahat anlatabiliyorum. Türkçe online görüşme hakkında bilgi almak istiyorum. Hafta içi akşamları uygun olabilirim.

Bu mesaj sizi bir sürece bağlamaz; yalnızca görüşme biçimi ve saat planı için başlangıç sağlar.

Randevuyu beklemeden yardım almanız gereken durumlar

Kendinize zarar vermeyi düşünüyorsanız, kendinizi güvende tutamayacağınızı hissediyorsanız ya da bir başkasının hayatı tehlikedeyse, bulunduğunuz ülkenin acil yardım numarasını arayın veya en yakın acil servise gidin. Yalnızsanız yakınlarınızdan birinden yanınızda kalmasını isteyin.

Göğüste baskı, nefes darlığı, bayılma ya da şiddetli çarpıntı gibi bedensel belirtilerde de bir ruhsal açıklama aramadan hekime ya da acil servise başvurun. Ağır depresyon veya ağır psikiyatrik tablo gibi durumlarda gerekli olduğunda psikiyatri hekimleri ile koordineli çalışılmaktadır. WhatsApp bir kriz hattı değildir; bir mesaja yanıt beklemek yerine yukarıdaki yollardan birini seçin.

Başlamak için bir sözcük yeterli

Hangi dilin size daha yakın geldiğinden emin olmanız gerekmez; bu soruyu ilk görüşmede birlikte tartabilirsiniz. Okurken aklınıza takılan ilk sözcük, konuşmaya başlamak için yeterli bir kapı olabilir.

Sık Sorulan Sorular

Anadilde olması terapinin daha hızlı ilerleyeceği anlamına mı gelir?

Hayır; böyle bir söz verilemez. Süreç, konuya, görüşmelerin düzenine ve karşınızdaki kişiyle kurduğunuz çalışma ilişkisine göre ilerler. Anadil anlatmayı kolaylaştırabilir, ama süreyi kısaltacağı anlamına gelmez.

Türkçem “mutfak Türkçesi” kaldıysa ya da yıllardır Türkiye’de yaşamıyorsam?

Akıcı ya da güncel bir Türkçe gerekmez. Sözcük bulamadığınız yerde aklınıza gelen yabancı dildeki karşılığı söyleyebilirsiniz; ne anlama geldiğine birlikte bakılır. Türkiye’deki yeni deyimleri bilmemeniz de bir engel değildir, sorabilirsiniz.

Seansta sözcük bulamayıp susarsam ya da ağlarsam ne olur?

Her ikisi de görüşmenin içindedir. Acele edilmez; ara verilebilir, konu değiştirilebilir ya da bir süre birlikte sessiz kalınabilir. Hazır olmadığınız bir konuyu açmanız istenmez.

Ev sözlüğü için hangi sözcüğü seçeceğimi bilemiyorsam?

Üç yerden başlayabilirsiniz: evde en sık duyduğunuz uyarı cümlesindeki sözcük, söylemekten kaçındığınız bir sözcük ya da duyunca omuzlarınızın düştüğü bir sözcük. Hiçbiri gelmezse seçimi görüşmeye bırakabilirsiniz.

Çocukluğumu yerel dilde yaşadıysam ev sözlüğüm Türkçe olmak zorunda mı?

Hayır. Eviniz iki dilliyse sözlüğünüz de karışık olabilir; hangi sözcük evi size anlatıyorsa onu seçin. Türkçesini bilmediğiniz bir sözcüğü yerel dilde yazıp anlamını görüşmede açmanız yeterlidir.

Daha önce başka dilde terapi gördüm; şimdi Türkçe başlamak neyi değiştirir?

Önceki süreçte nelerin işe yaradığını ve nelerin zor geldiğini anlatmanız yeterlidir. Türkçede bazı konular daha yakın, bazıları daha ağır gelebilir; hangi sözcüklerde zorlandığınızı konuşmak sürecin bir parçası olur.

Bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.