DEHB Gerçek mi? Mit mi? Bilim Ne Diyor?

DEHB gerçek mi, yoksa bir mit mi? Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) gerçek bir durumdur. Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflandırmasında ve Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 tanı el kitabında nörogelişimsel bir bozukluk olarak tanımlanır. Yani “yaramazlık”, “şımarıklık” ya da “kötü terbiye” ile açıklanan bir durum değildir. Öte yandan her hareketli, dalgın ya da sabırsız çocuk da DEHB’li değildir. Tanı, belirtilerin birden fazla ortamda (ev, okul, sosyal hayat), uzun süre ve günlük işleyişi zorlayacak düzeyde görülmesine dayanır ve yetkin bir hekim değerlendirmesiyle konur.

DEHB, hakkında en çok görüş bildirilen konulardan biridir. Bir kesim “Eskiden böyle bir şey yoktu, her çocuğa etiket yapıştırılıyor” derken, bir başka kesim her dikkatsizliği DEHB’ye bağlayabiliyor. İki uç da kafa karıştırıcıdır ve en çok, gerçekten zorlanan çocuk, ergen ve yetişkinlerin doğru desteğe ulaşmasını geciktirir. Bu yazıda tartışmanın nereden çıktığını, bilimsel tanı sistemlerinin DEHB’yi nasıl tanımladığını ve “gerçek mi?” sorusunun ardındaki asıl kaygıları ele alıyoruz.

Tanı sistemleri DEHB’yi nasıl tanımlar?

Ruh sağlığı alanında tanılar, uluslararası kabul görmüş sınıflandırma sistemlerine göre konur. Bunların en bilinen ikisi Dünya Sağlık Örgütü’nün yayımladığı ICD-11 (Uluslararası Hastalık Sınıflandırması) ile Amerikan Psikiyatri Birliği’nin yayımladığı DSM-5‘tir. Her iki sistemde de DEHB, gelişim döneminde başlayan ve dikkat, dürtü kontrolü ve hareket düzenlemesiyle ilgili süreğen güçlüklerle tanımlanan bir durum olarak yer alır.

Bu sistemlerde DEHB’nin üç görünümünden söz edilir: dikkat eksikliğinin ön planda olduğu görünüm, hiperaktivite ve dürtüselliğin ön planda olduğu görünüm ve ikisinin birlikte görüldüğü birleşik görünüm. Bu ayrımın ayrıntıları için DEHB’nin türleri yazımıza bakabilirsiniz. Genel bir çerçeve için ise Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu nedir? yazımız iyi bir başlangıç olabilir.

Kısacası “DEHB gerçek mi?” sorusunun tanı sistemleri açısından yanıtı açıktır: DEHB, tanımlanmış ölçütleri olan, kabul görmüş bir tanıdır.

DEHB’nin biyolojik bir temeli var mı?

DEHB’nin “nörogelişimsel” olarak sınıflandırılması, beynin gelişimiyle ilişkili bir durum olarak görüldüğü anlamına gelir. Dikkat, planlama, dürtüleri durdurma ve zamanı yönetme gibi “yürütücü işlevler” olarak adlandırılan becerilerde güçlük, DEHB’nin merkezinde yer alır.

Bununla birlikte DEHB tek bir nedene bağlanmaz. Kalıtımın önemli bir yeri olduğu kabul edilir; gebelik ve erken çocukluk dönemine ait bazı etkenlerin de rol oynayabileceği düşünülür. Ancak bunların hiçbiri tek başına “DEHB’yi şu yapar” denebilecek kesinlikte değildir. Ebeveynlik tarzı ise DEHB’ye yol açan bir neden olarak görülmez; fakat belirtilerin evde nasıl yaşandığını ve yönetildiğini etkileyebilir. Konuyu daha ayrıntılı merak ediyorsanız DEHB’nin nedenleri ve DEHB kalıtsal mıdır? yazılarımızı okuyabilirsiniz.

DEHB bu kadar kabul görmüşken neden hâlâ sorgulanıyor?

Tartışmanın kaynağı genellikle bilimsel tanımın kendisi değil, gündelik hayatta yaşanan deneyimlerdir. En sık karşılaşılan nedenler şunlardır:

Belirtiler herkeste bir ölçüde görülür

Dikkatin dağılması, bir şeyi unutmak, sıkıcı bir işte yerinde duramamak herkesin zaman zaman yaşadığı şeylerdir. Bu yüzden “Ben de dalgınım, demek ki herkes DEHB’li” ya da tam tersi “Bunlar herkeste var, DEHB diye bir şey yok” gibi sonuçlara varmak kolaydır. DEHB’yi ayıran şey belirtinin varlığı değil; şiddeti, sürekliliği, birden fazla ortamda görülmesi ve kişinin hayatını belirgin biçimde zorlamasıdır.

Görünür bir test sonucu yoktur

DEHB tanısını tek başına koyduran bir kan tahlili ya da beyin görüntülemesi yoktur. Tanı; ayrıntılı öykü, gözlem, ebeveyn ve öğretmenden alınan bilgiler ve gerektiğinde ölçeklerle konur. Laboratuvar sonucuna alışkın olan bizler için bu, tanıyı “öznel” gibi gösterebilir. Oysa pek çok ruh sağlığı tanısı benzer biçimde, yapılandırılmış klinik değerlendirmeyle konur.

Yanlış ya da aceleci tanı kaygısı

Uykusuzluk, kaygı, depresyon, öğrenme güçlükleri, işitme ya da görme sorunları, evdeki stres ve travmatik yaşantılar da dikkat ve davranış sorunlarına yol açabilir. Bu nedenle dikkatli bir değerlendirmede bu olasılıklar da gözden geçirilir. Aceleci değerlendirmeler hakkındaki haklı kaygılar, zaman zaman “DEHB yok” gibi yanlış bir genellemeye dönüşebilir. Son yıllarda neden daha sık konuşulduğuna dair görüşler için DEHB neden artıyor? yazımıza bakabilirsiniz.

İlaç tartışmaları

DEHB’de bazı kişilere ilaç tedavisi önerilebilmesi, konunun ilaç tartışmalarıyla birlikte anılmasına yol açar. İlaç tedavisinin gerekip gerekmediğine ve nasıl uygulanacağına karar vermek, çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da psikiyatri hekiminin alanındadır. Psikoterapi ve danışmanlık ise beceri geliştirme, aile desteği ve duygusal yükle baş etme tarafında yer alır. Bu iki meslek alanının farkı için psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazımızı okuyabilirsiniz.

DEHB hakkında en sık duyulan yanlış inançlar nelerdir?

• “Kötü ebeveynliğin sonucudur.” Tanı sistemleri DEHB’yi ebeveynlik hatası olarak tanımlamaz. Ancak tutarlı kurallar ve sakin bir ev ortamı, belirtilerle yaşamayı kolaylaştırabilir.
• “Sadece erkek çocuklarda olur.” DEHB kızlarda da görülür; kızlarda dikkat eksikliğinin ön planda olduğu, daha sessiz görünümler gözden kaçabilir.
• “Büyüyünce geçer.” Bazı kişilerde belirtiler yaşla azalabilir ya da biçim değiştirebilir; bazı kişilerde ise yetişkinlikte de devam eder. Yetişkinlerdeki görünüm için Hep hareket halindeyim, acaba DEHB’m mi var? yazımız fikir verebilir.
• “Sevdiği şeye saatlerce odaklanabiliyorsa DEHB olamaz.” DEHB’li bireyler ilgilerini çeken konulara uzun süre odaklanabilir; zorlandıkları nokta, dikkati ihtiyaç duyulan yere ve zamana yöneltmektir.
• “Zekâ sorunudur.” DEHB bir zekâ meselesi değildir; her zekâ düzeyindeki kişide görülebilir.

Bu inançları daha geniş bir çerçevede ele aldığımız DEHB hakkında bilinen yanlışlar yazımız da ilginizi çekebilir.

Çocuğumda DEHB olduğundan şüpheleniyorsam ne yapmalıyım?

İlk adım, gözlemlerinizi not etmektir: Hangi belirtiler, ne zamandan beri, hangi ortamlarda ve ne kadar sık görülüyor? Öğretmenin gözlemlerini almak da önemlidir, çünkü DEHB’de belirtilerin tek bir ortamla sınırlı kalmaması beklenir. Sık görülen belirtilerin bir listesine DEHB belirtileri nelerdir? yazımızdan ulaşabilirsiniz.

Tanı için çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir. Tanı sürecinin yanında ve sonrasında psikoterapi ve danışmanlığın sunabileceği destekler şunlar olabilir:

• Ebeveynlere, evde kural koyma, rutin oluşturma ve olumlu davranışı destekleme konusunda rehberlik,
• Çocuk ya da ergenle duygusal düzenleme, öz denetim ve organizasyon becerileri üzerine çalışma,
• DEHB’ye eşlik edebilen kaygı, özgüven sorunları ve aile içi gerginliklerin ele alınması,
• Yetişkinlerde zaman yönetimi, erteleme ve ilişkilerdeki zorlanmalar üzerine bireysel çalışma.

Bu yaklaşımlar arasında Bilişsel davranışçı terapi gibi yapılandırılmış yöntemler de yer alır. Tedavi seçeneklerinin bütününü DEHB tedavi yöntemleri yazımızda, ailelerin evde yapabileceklerini ise DEHB’li bir çocuğa nasıl destek olunur? yazımızda anlattık. Sürecin ne kadar süreceği kişiye ve ihtiyaçlara göre değişir; önceden kesin bir süre ya da sonuç söylemek doğru olmaz.

Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile çocuğunuz için çocuk danışmanlığı, ergenlik çağındaki gençler için ergen danışmanlığı, yetişkinler için ise bireysel danışmanlık kapsamında görüşebilirsiniz. Yüz yüze görüşmeler Adana’da (Çukurova) yapılır; Hatay, Mersin, Osmaniye, Kahramanmaraş ve Gaziantep’ten de yüz yüze gelinebilir. Diğer şehirlerden online görüşme seçeneği vardır.

Sık Sorulan Sorular

DEHB gerçekten var mı?

Evet. DEHB, Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 ve Amerikan Psikiyatri Birliği’nin DSM-5 tanı sistemlerinde tanımlanmış nörogelişimsel bir bozukluktur. Tartışmalar çoğunlukla tanının varlığından değil, yanlış ya da aceleci tanı kaygısından kaynaklanır.

Her hareketli çocuk DEHB’li midir?

Hayır. Çocukluk döneminde hareketlilik ve dikkat dağınıklığı belli ölçüde beklenir. DEHB’den söz edebilmek için belirtilerin yaşına göre belirgin, uzun süreli, birden fazla ortamda görülen ve günlük hayatı zorlayan düzeyde olması ve bunun uzman değerlendirmesiyle ortaya konması gerekir.

DEHB tanısını kim koyar?

DEHB tanısı çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatrisi, yetişkinlerde psikiyatri hekimi tarafından konur. Psikoterapi ve danışmanlık süreci ise tanının yanında aileye, çocuğa ya da yetişkine beceri ve duygusal destek sunar.

DEHB için nasıl randevu alabilirim?

Ebeveyn rehberliği, çocuk ya da ergen danışmanlığı veya yetişkin bireysel çalışma için randevu sayfasından ya da 0543 108 25 76 numaralı telefondan bilgi alabilirsiniz. Ücret bilgisi psikoterapi ücretleri sayfasında yer alır.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.