Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Neden Artıyor?

Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu gerçekten artıyor mu? Bugün DEHB’den eskisine göre çok daha sık söz edildiği doğrudur; ancak bunun ne kadarının gerçek bir artış, ne kadarının daha iyi fark edilme olduğu hâlâ tartışılan bir sorudur. Toplumdaki farkındalığın artması, okulların ve ailelerin daha erken yönlendirme yapması ve yetişkinlerdeki DEHB’nin daha çok tanınması, tablonun büyümüş görünmesinde önemli rol oynar. Ekran kullanımı ve hızlı yaşam temposu ise DEHB’nin nedeni olarak gösterilemez; ama dikkati zorlayabilir ve var olan belirtileri daha görünür kılabilir.

“Eskiden böyle çocuklar yoktu” cümlesini pek çok ailede, öğretmenler odasında ya da sosyal medyada duymak mümkün. Bu cümlenin arkasında hem gerçek bir merak hem de yanlış anlamalar var. Bu yazıda DEHB’nin neden daha çok konuşulduğunu, modern yaşamın bu tablodaki gerçek payını, DEHB ile karışabilen durumları ve ailelerin bu tartışmadan ne sonuç çıkarabileceğini ele alıyoruz.

DEHB artıyor mu, yoksa daha mı çok fark ediliyor?

DEHB yeni bir durum değildir. Dikkatini sürdüremeyen, yerinde duramayan ve dürtülerini durdurmakta zorlanan çocuklar tıp literatüründe uzun zamandır tanımlanmaktadır. Değişen şey, bu çocukların artık “yaramaz”, “tembel” ya da “ilgisiz” diye geçiştirilmek yerine değerlendirmeye yönlendirilmesidir.

Geçmişte fark edilmeden büyüyen pek çok kişi bugün yetişkin olarak kendi zorluklarını tanımaya başlamıştır. Çocuğu için değerlendirme sürecine giren bir ebeveynin, anlatılanlarda kendi çocukluğunu tanıması da sık rastlanan bir durumdur. Bütün bunlar, DEHB’nin “çoğalmış gibi” görünmesine katkıda bulunur. DEHB’nin gerçekliği üzerine tartışmaları DEHB gerçek mi, mit mi yazısında ayrıca ele aldık.

Farkındalık ve tanı süreçleri tabloyu nasıl değiştirdi?

DEHB’nin daha sık konuşulmasının arkasında birkaç etken bir arada bulunur:

• Toplumsal farkındalık: Aileler ve öğretmenler belirtileri daha iyi tanıyor, sorun büyümeden destek arıyor.
• Yetişkinlerin görünür olması: DEHB’nin yalnızca çocukluğa ait olmadığının kabul edilmesiyle yetişkinler de değerlendirmeye başvurmaya başladı.
• Kız çocuklarının fark edilmesi: Hareketliliği az, dikkat güçlüğü ağır basan ve daha sessiz seyreden belirtiler artık daha çok gözden geçiriliyor.
• Okul beklentileri: Uzun süre oturmayı ve yoğun akademik çalışmayı gerektiren düzen, dikkat güçlüklerini daha erken görünür hâle getirebiliyor.

Bu gelişmelerin olumlu bir yanı var: Fark edilen çocuk ve yetişkin uygun desteğe daha erken ulaşabiliyor. Ama bir de riski var: Her hareketli çocuğun ya da dikkati dağılan her yetişkinin hızla DEHB olarak etiketlenmesi.

Ekran, hız ve hareketsizlik DEHB’ye neden olur mu?

Bu, ailelerin en çok merak ettiği sorudur ve cevabı dikkatli verilmelidir. Bugünkü bilgiler DEHB’nin ağırlıklı olarak beyin gelişimi ve kalıtımla ilişkili bir durum olduğuna işaret eder; ekranın ya da yaşam temposunun DEHB’yi tek başına ortaya çıkardığı gösterilmiş değildir. Bununla birlikte modern yaşamın bazı özellikleri dikkat üzerinde yük oluşturabilir:

Hızlı ve sürekli uyaran akışı

Kısa videolar, bildirimler ve hızla değişen içerikler, daha yavaş ilerleyen işlere (kitap okumak, ödev yapmak, bir sohbeti dinlemek) geçişi zorlaştırabilir. Bu durum DEHB’li olsun olmasın pek çok çocukta ve yetişkinde dikkatin bölünmesine yol açabilir.

Uyku düzeninin bozulması

Geç saate kadar ekran başında kalmak uykuyu kısaltabilir. Yetersiz uyku, çocuklarda huzursuzluk ve dikkatsizlik biçiminde görülebildiği için DEHB’ye benzer bir tablo yaratabilir ya da var olan belirtileri ağırlaştırabilir.

Azalan serbest oyun ve hareket

Kapalı alanlarda geçen günler ve yoğun programlar, çocukların bedenlerini kullanabilecekleri serbest oyun zamanını daraltabilir. Hareket fırsatı az olan bir çocuğun oturması gereken anlarda daha çok kıpırdanması şaşırtıcı değildir.

Kısacası modern yaşam DEHB’yi “yaratmaz”; ama dikkat güçlüğü yaşayan bir çocuk ya da yetişkin için çevreyi daha zorlayıcı hâle getirebilir. Ekranla ilgili ailece kurallar oluşturmak için ailede ekran süresi nasıl yönetilir yazısından yararlanabilirsiniz.

DEHB’ye benzeyen ama DEHB olmayan durumlar nelerdir?

“DEHB artıyor” algısının bir kısmı, başka nedenlerle ortaya çıkan dikkat ve davranış sorunlarının DEHB sanılmasından kaynaklanabilir. Değerlendirmede şu durumlar mutlaka göz önünde bulundurulur:

• Yetersiz ya da düzensiz uyku,
• Kaygı, okul stresi ya da sınav baskısı,
• Ailede boşanma, taşınma, kayıp gibi zorlayıcı yaşam olayları,
• Öğrenme güçlükleri,
• İşitme ya da görme sorunları gibi bedensel nedenler,
• Çocuğun yaşına ve gelişimine göre olağan sayılabilecek hareketlilik.

Bu nedenle tanı, kısa bir gözlem ya da tek bir ölçekle değil; gelişim öyküsü, aile ve okul bilgisi ile ayrıntılı bir klinik değerlendirmeyle konur. Tanıyı koyma yetkisi çocuk ve ergen psikiyatrisi hekimine aittir. Ayrımın nasıl yapıldığını dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nedir yazısında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

DEHB’nin bilinen temeli nedir?

DEHB, beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolüyle ilgili işlevlerinin gelişimindeki farklılıklarla ilişkilendirilen nörogelişimsel bir durumdur. Ailede DEHB öyküsü olan çocuklarda daha sık görülmesi, kalıtımın önemli bir rol oynadığını düşündürür. Gebelik ve doğumla ilgili bazı etkenler de risk etkenleri arasında incelenir. Ebeveynlik tarzı DEHB’ye neden olmaz; ancak ailenin yaklaşımı, belirtilerle baş etme sürecini kolaylaştırabilir ya da zorlaştırabilir. Konuyu DEHB’nin nedenleri ve DEHB kalıtsal mıdır yazılarında genişçe anlattık.

Aileler bu tartışmadan ne sonuç çıkarmalı?

DEHB’nin artıp artmadığı tartışması akademik bir merak gibi görünse de ailelerin günlük kararlarını etkiler. Bu tartışmadan çıkarılabilecek pratik sonuçlar şunlardır:

• Endişeyi ne büyütün ne de geçiştirin: Hareketli bir çocuk her zaman DEHB’li değildir; ama aylardır süren, okulda ve evde zorluk yaratan belirtiler de “geçer” diye beklenmemelidir.
• Temel ihtiyaçları gözden geçirin: Düzenli uyku, gün içinde hareket, dengeli beslenme ve ailece belirlenmiş ekran kuralları her çocuğun dikkatini destekler.
• Gözlemlerinizi not edin: Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi ortamlarda görüldüğü ve ne kadar sürdüğü değerlendirmede çok işe yarar.
• Okulla konuşun: Öğretmenin gözlemleri ile evdeki tablonun benzeşip benzeşmediği önemli bir ipucudur.

Tanı alan çocuklar ve yetişkinler için psikoeğitim, davranışsal terapi ve gerekirse hekimin değerlendireceği ilaç tedavisi gibi yaklaşımlar birlikte düşünülebilir. Seçeneklerin ayrıntısı için DEHB tedavi yöntemleri yazısına bakabilirsiniz.

Ne zaman değerlendirme ve destek istemek gerekir?

Dikkat ve hareketlilikle ilgili güçlükler altı aydan uzun süredir devam ediyorsa, birden fazla ortamda (ev, okul, arkadaş ilişkileri) görülüyorsa ve çocuğun ya da ailenin hayatını belirgin biçimde zorluyorsa değerlendirme yaptırmak yerinde olur. Değerlendirme sürecinde ve sonrasında aileyle çalışmak; rutin, sınır koyma, olumlu pekiştirme ve ev içindeki gerginliğin azaltılması açısından yarar sağlayabilir.

Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile aile görüşmesi planlamak için aile danışmanlığı randevusu sayfasını kullanabilir, çocuk danışmanlığı hizmeti hakkında bilgi alabilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayabilirsiniz. Görüşmeler Adana’da yüz yüze ya da online yapılabilir.

Sık Sorulan Sorular

Modern yaşam DEHB’ye neden olur mu?

Modern yaşamın tek başına DEHB’ye yol açtığı gösterilmiş değildir. Ancak hızlı uyaran akışı, uyku eksikliği ve hareketsizlik dikkat üzerinde yük oluşturabilir ve var olan belirtileri daha görünür hâle getirebilir.

Ekran süresi DEHB’ye yol açar mı?

Ekran DEHB’nin nedeni olarak kabul edilmez. Yine de uzun ve kontrolsüz ekran kullanımı uykuyu ve günlük düzeni bozabileceği için dikkat sorunlarını ağırlaştırabilir. Yaşa uygun, ailece belirlenmiş kurallar koymak yararlı olur.

Çocuklara gereğinden fazla DEHB tanısı mı konuyor?

Bu, uzmanlar arasında da tartışılan bir konudur. Hem fark edilmeden kalan çocuklar hem de aceleyle etiketlenen çocuklar olabilir. Bu yüzden tanının ayrıntılı ve farklı kaynaklardan bilgi toplanarak yapılan bir değerlendirmeye dayanması önemlidir.

DEHB yetişkinlikte ortaya çıkabilir mi?

DEHB çocuklukta başlayan bir durumdur; ancak bazı kişiler ilk kez yetişkinlikte fark edilir ve değerlendirilir. Bu durumda belirtilerin çocukluk döneminde de var olduğu geriye dönük olarak araştırılır.

DEHB tedavi edilebilir mi?

DEHB, uygun destekle yönetilebilen bir durumdur. Psikoeğitim, davranışsal yaklaşımlar, aile ve okul iş birliği ve gerektiğinde hekim tarafından planlanan ilaç tedavisiyle belirtilerin günlük hayata etkisi azaltılabilir; süreç kişiden kişiye farklılık gösterir.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.