DEHB’nin Nedenleri Nelerdir?

DEHB neden ortaya çıkar? Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun (DEHB) bilinen tek bir nedeni yoktur. DEHB nedenleri konusundaki bugünkü bilgiler, kalıtsal yatkınlığın, beynin gelişimi ve işleyişindeki bireysel farklılıkların ve bazı doğum öncesi ya da doğum dönemi etkenlerinin birlikte rol oynayabileceğine işaret eder. Ekran kullanımı, beslenme ya da aile içi stres gibi çevresel koşulların ise DEHB’yi tek başına oluşturduğu düşünülmez; ancak belirtilerin günlük yaşamda nasıl göründüğünü etkileyebilirler. Önemli olan şudur: DEHB ne çocuğun tembelliğinin ne de ebeveynin “yanlış yetiştirmesinin” sonucudur.

Bu yazıda DEHB nedenleri arasında sayılan etkenleri, sık duyulan yanlış inanışları, ailelerin bu bilgiyi nasıl kullanabileceğini ve danışmanlık sürecinin nasıl ilerlediğini anlatıyoruz.

Çocuğunuzun dikkat ve hareketlilik sorunları hakkında danışmak isterseniz WhatsApp’tan yazabilirsiniz.

DEHB nedenleri tek bir etkene mi bağlıdır?

Hayır. DEHB, dikkat, dürtü kontrolü ve hareketlilik alanlarında yaşa göre beklenenden belirgin ölçüde farklı bir örüntüyle kendini gösteren nörogelişimsel bir durumdur. Nörogelişimsel olması, beynin gelişim süreciyle ilişkili olduğu anlamına gelir. Ancak bu gelişimi tek bir gen, tek bir olay ya da tek bir alışkanlık belirlemez.

Ruh sağlığı alanında DEHB genellikle “çok etkenli” bir durum olarak ele alınır: Bir çocukta birkaç yatkınlık bir araya gelebilir, bir başka çocukta ise hangi etkenin rol oynadığı hiç bilinemeyebilir. Bu nedenle “Benim çocuğumda neden oldu?” sorusunun çoğu zaman net bir cevabı yoktur ve bu cevabı aramak, çocuğa nasıl destek olunacağını bulmaktan daha az işe yarar.

Kalıtım DEHB nedenleri arasında nasıl bir rol oynar?

DEHB nedenleri içinde en çok üzerinde durulan etken kalıtsal yatkınlıktır. Ailede DEHB ya da benzer dikkat güçlükleri olan çocuklarda benzer belirtilerin daha sık görülebildiği bilinmektedir. Pek çok ebeveyn, çocuğunun değerlendirmesi sırasında kendi çocukluğundaki benzer zorlukları fark eder.

• Yatkınlığın tek bir genden değil, her biri küçük etkiye sahip olabilecek birçok genetik farklılığın birleşiminden kaynaklanabileceği düşünülür.
• Kalıtsal yatkınlık, DEHB’nin mutlaka ortaya çıkacağı anlamına gelmez; yalnızca olasılığın artabileceğine işaret eder.
• Ailede DEHB olmaması da çocukta görülmeyeceği anlamına gelmez.

Bu konuyu daha ayrıntılı ele aldığımız DEHB kalıtsal mıdır yazımıza göz atabilirsiniz.

Beyin gelişimi ve işleyişi DEHB ile nasıl ilişkilendirilir?

DEHB’li kişilerde dikkat, planlama, dürtüleri frenleme ve ödül-motivasyon süreçleriyle ilgili beyin ağlarının işleyişinde bazı farklılıklar olabileceği üzerinde durulmaktadır. Bu farklılıklar bir “hasar” ya da “zekâ eksikliği” anlamına gelmez; beynin bazı becerileri farklı bir hızda ya da farklı bir biçimde geliştirmesiyle ilgilidir.

Yürütücü işlevler

Planlama, zamanı takip etme, bir işe başlama ve sürdürme, dürtüyü bekletme gibi beceriler “yürütücü işlevler” olarak adlandırılır. DEHB’li çocuklar bu becerilerde yaşıtlarına göre daha fazla zorlanabilir. Bu yüzden “isterse yapar” gibi görünen şeyler, aslında çocuğun o an erişmekte zorlandığı beceriler olabilir.

Motivasyon ve ödül sistemi

Beynin ödül ve motivasyonla ilgili sistemlerinin işleyişindeki farklılıkların da DEHB ile ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Bu, DEHB’li bir çocuğun ilgisini çeken bir oyuna saatlerce odaklanabilirken sıkıcı bulduğu bir ödevi başlatamamasını anlamaya yardım eder.

Bu konular tıbbi değerlendirmenin alanına girer; çocuğunuza özel bilgi için ilgili hekimle görüşmeniz önemlidir.

Gebelik ve doğum dönemi etkenleri DEHB nedenleri arasında sayılır mı?

Bazı gebelik ve doğum dönemi koşullarının, bebeğin beyin gelişimini etkileyebileceği ve DEHB olasılığıyla ilişkili olabileceği düşünülmektedir. Bu konuda en sık üzerinde durulan durumlar şunlardır:

• Gebelikte sigara, alkol ya da madde kullanımı
• Erken doğum
• Düşük doğum ağırlığı
• Doğum sırasında yaşanan bazı komplikasyonlar

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bu etkenler yaşanan her çocukta DEHB görülmez ve DEHB’li çocukların çoğunda bu etkenlerin hiçbiri bulunmayabilir. Annelerin “Gebelikte bir şeyi yanlış mı yaptım?” diye kendini suçlaması hem gerçeği yansıtmaz hem de çocuğa destek olacak enerjiyi tüketir.

Çevresel koşullar DEHB’yi nasıl etkileyebilir?

Çevresel koşullar, DEHB nedenleri arasında tek başına belirleyici sayılmaz. Ancak bazı koşullar belirtilerin daha belirgin görünmesine ya da günlük yaşamı daha çok zorlamasına katkıda bulunabilir:

• Uyku düzensizliği: Yetersiz ya da düzensiz uyku, dikkat ve öfke kontrolünü zorlaştırabilir; ayrıca DEHB’ye benzer belirtilere yol açabilir.
• Yoğun ekran kullanımı: Uzun ekran süreleri uyku düzenini, fiziksel hareketi ve sabır gerektiren etkinliklere ayrılan zamanı azaltabilir. Ekranın DEHB’ye yol açtığına dair bir kanıt yoktur, ancak belirtilerle baş etmeyi güçleştirebilir.
• Aile içi stres ve zorlayıcı yaşantılar: Kayıp, ihmal, sürekli çatışma ya da travmatik olaylar çocukta dikkat ve davranış sorunlarına yol açabilir. Bu belirtiler bazen DEHB ile karışabilir; bu yüzden ayrıntılı değerlendirme gerekir.
• Bazı çevresel toksinler: Kurşun gibi zararlı maddelere maruz kalmanın çocukların gelişimini olumsuz etkileyebileceği bilinmektedir; bu konu hekim değerlendirmesi gerektirir.

DEHB tanısının son yıllarda neden daha sık konuşulduğunu merak ediyorsanız DEHB neden artıyor yazımızı okuyabilirsiniz.

Şeker, beslenme ve ebeveyn tutumu DEHB’ye yol açar mı?

“Şeker yedi, hiperaktif oldu” inanışı

Toplumda çok yaygın olan bu inanış, DEHB nedenleri arasında yer almaz. Şekerli yiyecekler DEHB’ye yol açmaz. Yine de dengeli ve düzenli beslenme, her çocuğun enerji düzeyi, uykusu ve genel iyi oluşu için önemlidir. Uzun açlık süreleri ya da düzensiz öğünler herkesi daha huzursuz ve dikkatsiz hissettirebilir.

“Ailesi şımarttı, sınır koymadı” inanışı

Ebeveyn tutumları DEHB nedenleri arasında değildir. Ancak tutarlı rutinler, net ve kısa talimatlar, olumlu davranışın fark edilmesi gibi ebeveynlik becerileri, DEHB’li bir çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde kolaylaştırabilir. Yani aile nedenin parçası değil, çözümün önemli bir parçasıdır.

DEHB hakkındaki diğer yaygın yanlış bilgileri DEHB gerçek mi, mit mi yazımızda ele aldık.

DEHB’li çocuğa destek olurken nelerden kaçınmak gerekir?

DEHB nedenleri ne olursa olsun, çocuğun bugün nasıl desteklendiği belirleyicidir. Aşağıdaki tutumlar çocuğun motivasyonunu ve kendine güvenini zayıflatabilir:

• “Neden hep böyle yapıyorsun?” gibi suçlayıcı sorular
• Her hatayı eleştirmek, olumlu adımları görmemek
• Yalnızca cezaya dayanan bir disiplin anlayışı
• Çocuğu kardeşleriyle ya da arkadaşlarıyla kıyaslamak
• Belirtileri “tembellik” ya da “inat” olarak yorumlamak

Bunların yerine görevleri küçük adımlara bölmek, beklentileri kısa ve net cümlelerle anlatmak, çabayı fark edip söylemek ve günlük rutini öngörülebilir kılmak daha yararlıdır. Evde uygulanabilecek öneriler için DEHB’li bir çocuğa nasıl destek olunur yazımıza bakabilirsiniz.

Danışmanlık süreci DEHB’de nasıl yardımcı olur?

DEHB, nörobiyolojik temelli bir durumdur ve bir “tercih” değildir. Bu yüzden destek süreci, çocuğu değiştirmeye çalışmaktan çok, onun güçlü yanlarını görerek zorlandığı alanlarda beceri kazanmasına yardım etmeye odaklanır. Tanı ve ilaç gerektiren konular hekimin değerlendirmesiyle ele alınır; psikolojik danışmanlık bu süreçle birlikte yürütülebilir.

Danışmanlıkta bilişsel davranışçı yaklaşımlarla planlama, dikkat sürdürme, dürtü kontrolü ve duygu düzenleme becerileri üzerinde çalışılır. Ebeveynlerle evde tutarlı rutinler ve olumlu davranışı destekleyen yöntemler planlanır; gerektiğinde ailenin onayıyla okulla iş birliği yapılır. Farklı destek seçeneklerini DEHB tedavi yöntemleri yazımızda daha ayrıntılı anlattık.

Aile içinde biriken gerginlikler zamanla iletişimi yıpratabilir ve herkes için duygusal bir yük oluşturabilir. Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey, çocuk ve ergen danışmanlığından aile içi iletişim sorunlarına, bireysel psikolojik destekten çift terapisine kadar farklı alanlarda danışanlarına destek sunmaktadır. Mehmet Ulubey, her çocuğun ve ailenin kendine özgü dinamiklerini dikkate alan, empatik ve yapılandırılmış bir süreç yürütür. Daha fazla bilgi için anlamak ve desteklemek üzerine kurulu yaklaşımımızı tanıyabilir, Mehmet Ulubey ile iletişime geçebilirsiniz.

Çocuğunuz için çocuk danışmanlığı, ergenlik dönemindeki gençler için ergen danışmanlığı sayfalarını inceleyebilirsiniz. Yüz yüze görüşmeler Adana/Çukurova’da yapılır; farklı şehirlerdeki aileler için online görüşme seçeneği vardır. Görüşme planlamak için randevu sayfasını kullanabilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayabilirsiniz. Ücret bilgisi için psikoterapi ücretleri sayfasına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

DEHB anne babanın yetiştirme tarzından mı kaynaklanır?

Hayır. Ebeveyn tutumları DEHB’ye yol açmaz. Ancak tutarlı rutinler, net talimatlar ve olumlu davranışı fark etmek gibi ebeveynlik becerileri, çocuğun günlük yaşamını kolaylaştırabilir ve belirtilerle baş etmeyi destekleyebilir.

Ekran kullanımı DEHB’ye neden olur mu?

Ekran kullanımının DEHB’ye yol açtığını gösteren bir kanıt yoktur. Yine de uzun ekran süreleri uykuyu, hareketi ve sabır gerektiren etkinlikleri azaltarak dikkat güçlüklerini daha belirgin hâle getirebilir. Yaşa uygun ve dengeli bir ekran düzeni her çocuk için yararlıdır.

Ailemizde DEHB yok, çocuğumda yine de olabilir mi?

Evet, olabilir. Kalıtsal yatkınlık etkenlerden yalnızca biridir ve ailede tanı almış biri olmaması, çocukta DEHB görülmeyeceği anlamına gelmez. Ayrıca geçmiş kuşaklarda pek çok kişi hiç değerlendirilmemiş olabilir.

DEHB nedenlerini bilmek destek sürecini değiştirir mi?

Çoğu durumda DEHB’nin bir çocuktaki nedenini kesin olarak belirlemek mümkün değildir ve destek süreci buna bağlı değildir. Önemli olan, çocuğun bugünkü güçlüklerinin ve güçlü yanlarının doğru değerlendirilmesi ve buna uygun bir plan kurulmasıdır.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.