Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkati gereken yere yöneltip orada tutmayı, hareketi duruma göre ayarlamayı ve dürtüleri frenlemeyi zorlaştıran, çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Kısaca söylemek gerekirse DEHB bir terbiye eksikliği, tembellik ya da irade zayıflığı değildir. Belirtiler uzun süredir devam eder, evde, okulda veya işte olmak üzere birden fazla ortamda görülür ve kişinin günlük işlerini, öğrenmesini ya da ilişkilerini belirgin biçimde zorlar. DEHB ergenlik ve yetişkinlik dönemine de uzanabilir; ancak görünümü yaşla birlikte değişir.

Bu yazıda DEHB’nin ne olduğunu, günlük hayatta nasıl fark edildiğini, hangi durumlarla karıştırılabileceğini ve ne zaman bir uzmana başvurmanın yerinde olacağını sade bir dille anlatıyoruz. Belirtilerin yaş dönemlerine göre nasıl değiştiğini merak ediyorsanız dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu belirtileri yazısına, alt tiplerin ayrıntısı için DEHB’nin türleri yazısına da göz atabilirsiniz.

DEHB Tam Olarak Ne Anlama Gelir?

DEHB üç temel alanda kendini gösterir: dikkat eksikliği, hiperaktivite (aşırı hareketlilik) ve dürtüsellik. “Nörogelişimsel” ifadesi, bu farklılıkların beynin gelişimi ve işleyişiyle ilişkili olduğunu, yani sonradan edinilmiş bir kötü alışkanlık olmadığını anlatır.

Adındaki “dikkat eksikliği” ifadesi biraz yanıltıcı olabilir. DEHB yaşayan pek çok çocuk ya da yetişkin, ilgisini çeken bir oyuna veya konuya uzun süre dalabilir. Asıl zorluk, dikkati ihtiyaç duyulan yere yönlendirmek, sıkıcı ya da çaba isteyen bir işte orada tutabilmek ve işi bitirene kadar sürdürebilmektir. Bu nedenle DEHB çoğu zaman planlama, zamanı takip etme, işe başlama, sıralama ve yarım kalan işleri tamamlama gibi “yürütücü işlevler” denilen becerilerle birlikte ele alınır.

Herkesin dikkatinin dağıldığı, sabırsızlandığı ya da yerinde duramadığı günler olur. DEHB’yi bu gündelik dalgınlıktan ayıran şey; belirtilerin sürekliliği, yaşıtlarla karşılaştırıldığında belirgin olması ve hayatı somut olarak zorlaştırmasıdır.

DEHB Günlük Hayatta Nasıl Fark Edilir?

İngiltere Ulusal Sağlık Servisi’nin (NHS) bilgilendirme sayfasında belirtildiği gibi DEHB belirtileri genellikle 12 yaşından önce başlar ve dikkat, enerji düzeyi ile dürtü kontrolü alanlarında görülür. Aşağıdaki örnekler tek başına tanı anlamına gelmez; yalnızca hangi durumların dikkat çekebileceğine dair bir fikir verir.

Dikkat alanında

• Dikkatin kolayca dağılması, kısa sürede sıkılma ve dalgınlık
• Söyleneni dinliyor gibi görünmeme, yönergeleri takip etmekte zorlanma
• Eşyaları sık sık kaybetme, günlük işleri unutma
• Ödev, proje veya düzenli görevleri yarım bırakma; dikkatsizce hata yapma

Hareket ve dürtü alanında

• Oturması gereken yerde kalkma, kıpırdanma, el ve ayaklarla sürekli oynama
• Aşırı konuşma, sesli ve hızlı olma, sürekli koşma veya tırmanma
• Sırasını beklemekte zorlanma, başkalarının sözünü kesme
• Düşünmeden hareket etme, sonuçlarını hesaba katmadan karar verme

Ergenlik ve yetişkinlikte

Yaş ilerledikçe hareketlilik çoğu zaman dışarıdan görünen koşturmadan içsel bir huzursuzluğa dönüşür. Yetişkinlikte daha çok erteleme, randevuları ve teslim tarihlerini kaçırma, dağınıklık, bir işten diğerine atlama, sabırsızlık ve ani kararlar öne çıkabilir. Bu belirtiler bazen yıllarca “dağınık biri olmak” diye yorumlanır ve kişi kendini sürekli suçlayabilir.

Her Hareketli ya da Dalgın Çocuk DEHB midir?

Hayır. Özellikle okul öncesi yaşlarda pek çok çocuğun enerjik, meraklı ve kolay dikkati dağılan olması gelişimin doğal bir parçasıdır. DEHB’nin düşünülebilmesi için belirtilerin:

• aylardır sürmesi ve tek bir döneme ya da olaya bağlı olmaması,
• yalnızca evde veya yalnızca okulda değil, birden fazla ortamda görülmesi,
• çocuğun gelişim düzeyine ve yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazla olması,
• öğrenmeyi, arkadaşlıkları veya aile içi düzeni gerçekten zorlaması gerekir.

Dikkat ve davranış sorunlarının başka açıklamaları da olabilir: yetersiz ya da düzensiz uyku, kaygı, üzüntü veya depresif belirtiler, öğrenme güçlükleri, görme ya da işitmeyle ilgili sorunlar, ailede yaşanan zorlayıcı değişiklikler ya da sınıfın çocuğa uygun olmayan düzeni bunlardan bazılarıdır. Bu yüzden değerlendirmede tek bir belirtiye değil, çocuğun bütün hayatına bakılır. Yetişkinlerin sık sorduğu bu soruyu “Hep hareket halindeyim, acaba DEHB’m mi var?” yazısında ayrıca ele aldık.

DEHB Neden Ortaya Çıkar?

DEHB’nin tek bir nedeni yoktur ve nedenleri tam olarak aydınlatılmış değildir. Bugünkü bilgiler, birden fazla etkenin bir araya geldiğini düşündürür:

1. Genetik yatkınlık: DEHB bazı ailelerde daha sık görülür. Bu durum güçlü bir kalıtsal yatkınlığa işaret eder; ancak tek bir “DEHB geni” yoktur, birçok genin küçük katkıları söz konusudur.
2. Beyin gelişimi ve işleyişi: Dikkat, planlama ve dürtü kontrolünde görev alan beyin ağlarının ve dopamin, noradrenalin gibi kimyasal ileticilerin işleyişindeki farklılıkların DEHB ile ilişkili olduğu düşünülmektedir.
3. Gebelik ve doğumla ilgili etkenler: Gebelikte sigara, alkol veya madde kullanımı, erken doğum, düşük doğum ağırlığı ve doğum çevresindeki bazı komplikasyonlar risk etkenleri arasında sayılır.

Ebeveyn tutumları DEHB’ye yol açmaz; ancak stresli, öngörülemeyen veya desteksiz bir ortam, belirtilerin günlük hayattaki yükünü artırabilir. Aynı şekilde şekerli yiyecekler ya da ekran gibi tek bir etkeni DEHB’nin açıklaması olarak görmek doğru olmaz; bunlar daha çok uyku, düzen ve dikkat üzerinden çocuğun gününü etkileyebilir.

DEHB Tanısını Kim, Nasıl Koyar?

DEHB tanısı tek bir testle, kan tahliliyle ya da kısa bir gözlemle konmaz. Tanıyı bu alanda yetkin bir klinisyen koyar: çocuk ve ergenlerde genellikle çocuk ve ergen psikiyatrisi, yetişkinlerde psikiyatri uzmanı. Değerlendirmede ayrıntılı görüşme, gelişim öyküsü, aileden ve öğretmenden alınan bilgiler, gerektiğinde ölçekler ve benzer belirtilere yol açabilecek başka durumların dışlanması birlikte ele alınır.

Psikoterapist ve psikolojik danışmanın bu süreçteki rolü farklıdır: ön değerlendirme yapmak, gerekli durumlarda doğru yere yönlendirmek, aileye rehberlik etmek ve kişiyle birlikte günlük hayatı kolaylaştıran beceriler üzerinde çalışmaktır. Hangi meslek grubunun ne yaptığını merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazısı yol gösterici olabilir.

DEHB’de Destek Neleri Kapsar?

DEHB’de destek genellikle çok yönlüdür ve kişinin yaşına, belirtilerin şiddetine, eşlik eden durumlara ve ailenin ihtiyaçlarına göre planlanır. Bu konuda profesyonel destek almak isterseniz Psikoterapist Mehmet Ulubey ile iletişime geçebilirsiniz. Başlıca destek alanları şunlardır:

1. İlaç tedavisi: Uyarıcı (stimülan) ve uyarıcı olmayan ilaç grupları DEHB belirtilerini hafifletmek için kullanılabilir. İlaç başlanıp başlanmayacağına, hangi ilacın ve hangi dozun uygun olduğuna yalnızca psikiyatri hekimi karar verir; takip de hekim tarafından yapılır.
2. Davranışçı yaklaşımlar ve aile eğitimi: Olumlu davranışları pekiştirmek, rutin ve açık kurallar oluşturmak, dürtü kontrolü ile organizasyon becerilerini geliştirmek hedeflenir. Anne babaların evde uygulayabileceği yöntemler bu sürecin önemli bir parçasıdır.
3. Okul ve eğitim desteği: Öğretmenle iş birliği, oturma düzeni, görevlerin küçük parçalara bölünmesi ve gerektiğinde bireyselleştirilmiş eğitim planı, çocuğun güçlü yanlarını da görerek öğrenmesini kolaylaştırabilir.
4. Yetişkinlere yönelik çalışmalar: Zaman yönetimi, erteleme, duygu düzenleme ve ilişkilerde yaşanan zorluklar üzerine yapılandırılmış görüşmeler faydalı olabilir.

Tedavi seçeneklerini daha ayrıntılı okumak için dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu ve tedavisi yazısına bakabilirsiniz.

Ne Zaman Profesyonel Destek Almak Gerekir?

Aşağıdaki durumlardan biri ya da birkaçı tanıdık geliyorsa bir değerlendirme yaptırmak iyi bir başlangıç olabilir:

• Öğretmenden dikkat, sınıf içi davranış veya ödevlerle ilgili geri bildirimlerin tekrar tekrar gelmesi
• Çocuğun yeteneğine rağmen okulda beklenenin altında kalması ve bundan dolayı kendini yetersiz hissetmesi
• Evde ödev, uyku ve sabah hazırlığı gibi rutinlerin sürekli çatışmaya dönüşmesi
• Arkadaşlık ilişkilerinde dürtüsel davranışlar nedeniyle zorlanma
• Yetişkinlikte işte, parayla ilgili düzenlemelerde veya ilişkilerde sık sık aynı sorunların tekrarlaması

Çocuklar için çocuk danışmanlığı, gençler için ergen danışmanlığı sayfalarından süreç hakkında bilgi alabilir, randevu sayfası üzerinden görüşme talebinde bulunabilirsiniz. Yüz yüze görüşmeler Adana ve Çukurova bölgesinde (Hatay, Mersin, Osmaniye, Kahramanmaraş ve Gaziantep dahil) yapılır; diğer şehirlerden online görüşme seçeneği vardır. Dilerseniz 0543 108 25 76 numarasından da ulaşabilirsiniz.

İlgili yazı: Adana Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Değerlendirmesi

Sık Sorulan Sorular

DEHB yetişkinlikte başlayabilir mi?

DEHB çocuklukta başlayan bir durumdur; ancak bazı kişilerde ilk kez yetişkinlikte fark edilir. Değerlendirmede, belirtilerin çocukluk yıllarına uzanıp uzanmadığı ayrıca sorgulanır. Yetişkinlikte ortaya çıkan dikkat sorunlarının uyku, kaygı veya depresyon gibi başka nedenleri de olabilir.

DEHB zekâ ile ilgili bir sorun mudur?

Hayır. DEHB, zekâ düzeyinden bağımsız olarak her zekâ düzeyindeki çocukta ve yetişkinde görülebilir. Okul başarısındaki düşüş çoğu zaman öğrenme kapasitesinden değil, dikkati sürdürmek ve düzen kurmakta yaşanan zorluktan kaynaklanır.

Kız çocuklarında DEHB gözden kaçabilir mi?

Evet, gözden kaçabilir. Kız çocuklarında belirtiler daha çok sessiz dalgınlık ve dağınıklık şeklinde görülebildiği için aşırı hareketlilik kadar dikkat çekmeyebilir. “Hayalperest” ya da “dalgın” diye tanımlanan ve bundan dolayı zorlanan bir çocukta da değerlendirme yapılması yerinde olur.

DEHB zamanla geçer mi?

Bazı belirtiler, özellikle dışarıdan görülen hareketlilik, yaşla birlikte azalabilir ya da biçim değiştirebilir. Bir kısım kişide ise dikkat ve düzenle ilgili zorluklar yetişkinlikte de sürer. Uygun destekle belirtiler yönetilebilir ve kişi kendi güçlü yanlarını daha iyi kullanmayı öğrenebilir.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinizde ya da çocuğunuzda benzer belirtiler fark ediyorsanız yetkin bir klinisyenden değerlendirme almanızı öneririz.