Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu ve Tedavisi

DEHB nedir? Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürmekte zorlanma, aşırı hareketlilik ve dürtüselliğin yaşa göre beklenenden belirgin biçimde fazla olduğu nörogelişimsel bir tablodur. Tanıyı hekim koyar; tedavi planı çoğunlukla hekim değerlendirmesi, psikoterapi, aile çalışması ve okul iş birliğinin birlikte yürüdüğü çok yönlü bir süreçtir.

Bu yazıyı Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey hazırladı. DEHB nedir, nasıl anlaşılır ve nasıl desteklenir sorularına yanıt arıyorsanız bu yazı size yol gösterebilir. Çocuğunuzda ya da kendinizde dikkat ve hareketlilikle ilgili zorlanmalar fark ediyorsanız, okumayı bitirmeyi beklemeden de sorularınızı sorabilirsiniz: WhatsApp ya da telefon 0543 108 25 76. İlk adım sadece bir tanışma görüşmesidir; karar vermek zorunda değilsiniz.

DEHB nedir? Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu

DEHB nedir sorusunun kısa cevabı şudur: DEHB, beynin dikkat, planlama ve dürtü kontrolü gibi işlevleri düzenleme biçimiyle ilgili gelişimsel bir farklılıktır. Ölçüt “hareketli olmak” değildir. Önemli olan, davranışların yaşa göre beklenenin belirgin biçimde dışında olması ve okulda, evde ya da arkadaş ilişkilerinde gerçek bir zorluk yaratmasıdır.

Her hareketli çocuk DEHB tanısı almaz. Her sessiz çocuk da DEHB’den uzak sayılmaz. Dikkat eksikliğinin öne çıktığı, hareketliliğin pek görülmediği tip çoğu zaman yıllarca fark edilmez; çocuk sadece “dalgın” ya da “tembel” diye anılır.

Belirtiler genellikle okul öncesinde başlar ama okulla birlikte görünür hâle gelir. Çünkü okul; uzun süre oturmayı, sırayla konuşmayı, yönergeleri takip etmeyi ve dikkati sürdürmeyi ister. Bu beceriler zorlandığında ders ve arkadaşlık ilişkileri de zorlanır. Tanımı daha ayrıntılı okumak isterseniz Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir? yazısına göz atabilirsiniz.

DEHB nedir diye neden daha çok soruluyor, ne kadar yaygındır?

DEHB nedir diye araştıranların artması tesadüf değildir: DEHB, çocukluk ve ergenlikte ruh sağlığı başvurularında en sık dile getirilen konulardan biridir; nadir bir durum değildir. Farklı ülkelerde farklı ölçütler ve örneklemler kullanıldığı için yazıdan yazıya değişen oranlar görürsünüz. Bu yüzden burada sayı vermek yerine şunu söylemek daha doğru: sınıfınızda ya da ailenizde bu tabloyu yaşayan biri büyük olasılıkla vardır.

Görünüm yaşla değişir. Okul öncesinde hareketlilik yaşın doğal özelliği olduğu için ayırt etmek zordur. Okul çağında tablo netleşir. Ergenlikte hareketlilik azalırken dağınıklık, erteleme ve zaman yönetimi sorunları öne çıkar. Belirtiler bir kısım kişide yetişkinlikte de biçim değiştirerek sürer.

Tanı erkek çocuklarda daha sık konur. Bunun bir nedeni, erkek çocuklarda dürtüsellik ve hareketliliğin daha göze batmasıdır. Kız çocuklarında çoğu zaman dikkatsizlik öndedir; çevreyi rahatsız etmediği için gözden kaçabilir. Konunun neden son yıllarda daha çok gündeme geldiğini merak ediyorsanız Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu Neden Artıyor? yazısı bu soruyu ele alıyor.

DEHB nedir sorusunun devamı: belirtileri ve alt tipleri nelerdir?

Belirtiler iki ana grupta toplanır: dikkatsizlik ile aşırı hareketlilik ve dürtüsellik. Hangi grubun baskın olduğuna göre üç görünüm tanımlanır.

Dikkat Eksikliğinin Baskın Olduğu Tip

Ayrıntıları kaçırma, ödevde ve sınavda dikkatsizce hata yapma, konuşulurken dinlemiyor gibi görünme, eşyalarını sık kaybetme ve bir işi bitirmeden başkasına geçme bu tipte öne çıkar. Zihinsel çaba isteyen işlerden kaçınma da sık görülür. Hareketlilik belirgin olmadığı için en geç fark edilen tiptir.

Hiperaktivite ve Dürtüselliğin Baskın Olduğu Tip

Yerinde duramama, sürekli kıpırdanma, çok konuşma, sıra bekleyememe, soru bitmeden cevap verme ve başkalarının sözünü kesme bu tipte sık görülür. Davranışlar çevreyi doğrudan etkilediği için genellikle erken fark edilir.

Birleşik Tip

İki grubun belirtileri bir aradadır. Okulda zorlanma, yaşına uymayan hareketlilik ve odaklanma güçlüğü birlikte görülür. Alt tipi bilmek çocuğu etiketlemek için değil, desteğin odağını doğru seçmek için önemlidir. Belirtileri yaş dönemlerine göre karşılaştırmak isterseniz DEHB Belirtileri Nelerdir? yazısına bakabilirsiniz.

DEHB’ye Neler Yol Açar?

DEHB’nin tek bir nedeni yoktur. Bugünkü bilgiler, genetik yatkınlık ile çevresel koşulların birlikte rol oynadığını düşündürür.

• Ailesel yatkınlık: Anne, baba ya da kardeşlerde benzer bir tablo varsa olasılık artar. Yine de yatkınlık bir kader değildir. Ayrıntılar için DEHB Kalıtsal mıdır? yazısına bakabilirsiniz.
• Gebelik ve doğum dönemi: Erken doğum, düşük doğum ağırlığı, gebelikte sigara, alkol ya da madde kullanımı risk etkenleri arasında sayılır.
• Beynin işleyişi: Dikkat, planlama ve ödül süreçlerinden sorumlu ağların farklı çalışabildiği düşünülür.
• Günlük yaşam koşulları: Düzensiz uyku, yoğun ekran kullanımı, öngörülemeyen bir gün akışı ve evdeki gerginlik tabloyu tek başına yaratmaz; ama var olan zorlanmayı büyütebilir.

Ailelerin bilmesi gereken en önemli şey şudur: çocuk “istemediği için” yapmıyor değildir. Zorlandığı alan istek değil, o isteği düzenleyip sürdürmektir. Kimse suçlanmak zorunda değil; düzeltilebilecek koşullar vardır. Nedenleri bir arada okumak isterseniz DEHB’nin Nedenleri Nelerdir? yazısı yardımcı olabilir.

DEHB Tanısı Nasıl Konur, Tıbbi Değerlendirme Neden Önemli?

Belirtilere sahip her çocuğa DEHB tanısı konmaz. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi hekimi (yetişkinlerde psikiyatri hekimi) koyar. Değerlendirmede genellikle şu ölçütlere bakılır:

• Belirtilerin en az altı aydır sürmesi,
• Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması,
• Ev, okul, iş ya da arkadaş ortamlarından en az ikisinde görülmesi,
• Günlük yaşamı ve işlevselliği açıkça bozması,
• Başka bir ruhsal ya da bedensel durumla daha iyi açıklanamaması.

Son madde özellikle önemlidir. Kaygı, uyku sorunu, işitme ya da görme sorunu, öğrenme güçlüğü, ailedeki bir kayıp ya da boşanma süreci de dikkat sorunlarına yol açabilir. Bu yüzden önce tıbbi değerlendirme yapılır; anne-baba, çocuk ve öğretmenden bilgi toplanır. Tek bir test ya da tek bir gözlem yeterli değildir.

Bir psikoterapist olarak tanı koymam ya da ilaçla ilgili öneride bulunmam doğru olmaz. Benim alanım, değerlendirme sürecinde aileye eşlik etmek ve tanıdan sonra psikoterapi ve danışmanlık desteğini yürütmektir. Bu iki alanın farkını psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazısında okuyabilirsiniz.

DEHB’de Psikoterapötik Yaklaşım Nasıl İşler?

DEHB’de amaç çocuğu “başka bir çocuk” yapmak değildir. Amaç, zorlandığı alanlarda işlevselliği artırmak, güçlü yanlarını görünür kılmak ve evdeki, okuldaki sürtünmeyi azaltmaktır. Bu nedenle destek çok yönlü planlanır. Gerekli durumlarda psikiyatri hekimleri ile koordineli çalışılmaktadır.

• Çocukla çalışma: Dikkati sürdürme, işi parçalara bölme, sırasını bekleme, dürtüyü fark edip bir an duraklama ve duygularını düzenleme becerileri oyun ve somut görevlerle çalışılır.
• Ebeveynle çalışma: Yönergeleri nasıl vereceğiniz, olumlu davranışı nasıl görünür kılacağınız ve evdeki düzeni nasıl kuracağınız birlikte planlanır.
• Okulla iş birliği: Öğretmenle düzenli bilgi alışverişi, çocuğun sınıfta desteklenmesini kolaylaştırır.
• Ergen ve yetişkinlerle çalışma: Zaman yönetimi, erteleme, düzen kurma ve “neden hep yetişemiyorum” duygusunun yarattığı yük ele alınır.

İlaç kullanılıp kullanılmayacağı, dozu ve süresi tamamen hekimin kararıdır. Ailelerin “bağımlılık yapar mı, kişiliği değişir mi” gibi endişeleri anlaşılırdır; bu soruları hekime iletmeniz için görüşmelerde zemin hazırlanır. İlaç kullanılsın ya da kullanılmasın, psikolojik destek ve aile çalışması süreci tamamlayan parçalardır. Uygulanan yöntemlerin genel çerçevesi DEHB Tedavi Yöntemleri Nelerdir? yazısında yer alıyor.

Evde ve Okulda Neler Yapılabilir?

Günlük düzen başlı başına bir destek aracıdır. Görüşmelerde ailelerle en sık üzerinde durduğumuz pratik adımlar şunlardır:

• Öngörülebilir bir gün akışı: Uyanma, ödev, oyun, ekran ve uyku saatleri büyük ölçüde sabit olsun.
• Kısa yönergeler: “Odanı topla” yerine “önce kitapları rafa koy” deyin. Tek seferde tek adım isteyin.
• Yanına giderek konuşmak: Başka odadan seslenmek yerine göz teması kurduktan sonra konuşun.
• Olumluyu görmek: Yalnızca aksayınca geri bildirim almak çocuğun kendine bakışını yıpratır. Yapabildiği anları adını koyarak söyleyin.
• Sade ödev alanı ve kısa molalar: Masada yalnızca o an gereken malzeme olsun; kısa çalışma aralarına hareket molası ekleyin.
• Okulda: Öğretmene yakın oturma, yönergelerin yazılı verilmesi, uzun ödevlerin parçalara bölünmesi ve kâğıt dağıtma gibi küçük hareket görevleri işe yarayabilir.

Bu adımların hiçbiri tek başına yeterli değildir; birlikte uygulandıklarında çocuğun gününü kolaylaştırırlar. Daha fazla öneri için DEHB’li Bir Çocuğa Nasıl Destek Olunur? yazısını okuyabilirsiniz.

Seans Süreci Nasıl İlerler, Adana Ofisinde ve Online Nasıl Çalışılır?

Süreç bir tanışma görüşmesiyle başlar. İlk görüşmede sizi kaygılandıran davranışlar, ne zamandır sürdüğü, okuldan gelen geri bildirimler ve daha önce yapılan değerlendirmeler konuşulur. Hekim değerlendirmesi henüz yapılmadıysa bunun nasıl planlanabileceği de ele alınır.

Sonraki görüşmelerde hedefler birlikte belirlenir: çocukla bireysel çalışma, ebeveyn görüşmeleri ya da ikisinin dönüşümlü yürütülmesi. Bir seans yaklaşık 60 dakika sürer. Süre ve sıklık; belirtilerin şiddetine, eşlik eden başka bir zorluk olup olmadığına ve ailenin katılımına göre değişir.

Yüz yüze görüşmeler Adana Çukurova’daki ofisimizde, Yüzüncüyıl Mahallesi’nde yapılır. Küçük çocuklarla çalışmada yüz yüze görüşme çoğu zaman daha verimlidir. Ergen ve yetişkin görüşmeleri ile ebeveyn danışmanlığı ise Türkiye’nin her yerinden ve yurt dışından online görüşme olarak yürütülebilir. Çocuklara yönelik çalışmaların genel çerçevesini çocuk danışmanlığı sayfasında bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum çok hareketli, bu DEHB olduğu anlamına mı gelir?

Hayır, hareketlilik tek başına yeterli değildir. Belirtilerin süresi, başlangıç yaşı, birden fazla ortamda görülmesi ve günlük yaşamı bozup bozmadığı birlikte değerlendirilir. Bu değerlendirmeyi hekim yapar; öncesinde tanıdan söz etmek doğru olmaz.

DEHB nedir, bir hastalık mıdır?

DEHB nedir sorusuna verilecek en doğru cevap, bunun nörogelişimsel bir durum olduğudur. “Karakter sorunu”, “şımartılmışlık” ya da “tembellik” gibi basitleştirmeler gerçeği yansıtmaz. Tanıyı hekim koyar; psikoterapi ve aile çalışması günlük hayatı kolaylaştırmaya odaklanır.

Çocuğa DEHB nedir, nasıl anlatılır?

Çocuğa DEHB nedir sorusunu yaşına uygun, suçlamayan ve sade bir dille anlatmak yararlıdır. “Dikkatini toplamak senin için daha çok çaba istiyor, bunun üzerine birlikte çalışacağız” gibi bir cümle, çocuğun kendini eksik hissetmesini azaltır.

DEHB yetişkinlikte geçer mi?

Kişiye göre değişir. Aşırı hareketlilik çoğunlukla yaşla azalır; dikkati sürdürme, zaman yönetimi ve erteleme sorunları yetişkinlikte de sürebilir. Kendi açınızdan merak ediyorsanız Hep Hareket Halindeyim, Acaba DEHB’m mi Var? yazısına bakabilirsiniz.

İlaç kullanmadan psikoterapi yeterli olur mu?

Bu sorunun cevabı çocuğa ve tablonun şiddetine göre değişir; ilaç kararı hekime aittir. Psikoterapi ve aile çalışması ilaç kullanılsın ya da kullanılmasın sürecin önemli bir parçasıdır. Gerekli durumlarda psikiyatri hekimiyle koordineli çalışılır.

DEHB ile öğrenme güçlüğü aynı şey midir?

Aynı değildir, ama birlikte görülebilirler. Okuma, yazma ya da matematikte belirgin bir zorluk varsa ayrıca değerlendirilmelidir. Sadece DEHB’ye odaklanmak, eşlik eden bir öğrenme güçlüğünün gözden kaçmasına yol açabilir.

Destek süreci ne kadar sürer?

Net bir süre baştan söylenemez. Belirtilerin şiddeti, eşlik eden zorluklar ve ailenin, okulun sürece katılımı süreyi belirler. İlk görüşmelerden sonra hedefler ve görüşme aralıkları birlikte planlanır.

Görüşmeler online yapılabilir mi?

Ergen ve yetişkinlerle, ayrıca ebeveyn danışmanlığında online görüşme iyi bir seçenek olabilir. Küçük çocuklarda Adana’daki ofiste yüz yüze çalışmak çoğu zaman daha uygundur. Hangisinin size uyacağına ilk görüşmede birlikte karar verilir.

İlk Adımı Atmak İster misiniz?

DEHB nedir sorusunun cevabını öğrendiyseniz ve çocuğunuzda ya da kendinizde dikkat, hareketlilik veya dürtü kontrolüyle ilgili zorlanmalar gözlüyorsanız, bir tanışma görüşmesiyle başlayabilirsiniz. Acele etmenize gerek yok; sorularınızı sormak bile iyi bir başlangıçtır. 0543 108 25 76 numarasından arayabilir ya da WhatsApp’tan yazabilir, dilerseniz iletişim sayfasındaki formu kullanabilirsiniz. Ücretlerle ilgili güncel bilgi psikoterapi ücretleri sayfasında yer alıyor.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.