Çocukluk Çağı İhmal ve İstismarı Yetişkin İlişkilerini Nasıl Etkiler?

Çocukluk çağı ihmal ve istismar deneyimleri, yetişkin ilişkilerinde yakınlık, güven ve ihtiyaçları dile getirme biçimini etkileyebilir; ancak kimsenin ilişki kaderini tek başına belirlemez. Şema odaklı bakış, çocuklukta öğrenilen “ben neyi hak ederim, insanlar bana ne yapar” inançlarının bugünkü tepkilerde nasıl yeniden canlandığını anlamaya yardım eder. Bu örüntülerle psikoterapide çalışılabilir.

Bu yazı geçmişinizi yeniden anlatmanızı istemez. Amacı, bugün ilişkinizde yaşadığınız bir tepkinin nereden beslendiğini fark etmenize ve bununla nereden başlayabileceğinizi görmenize yardım etmektir. Okurken aklınıza gelen soruları not edebilir, yazının sonundaki iletişim bölümünden sorabilirsiniz.

Şu an güvende değilseniz, size zarar veren biriyle aynı evdeyseniz ya da kendinize zarar verme düşünceleri yoğunlaştıysa bu yazıyı bırakıp 112’yi arayın.

Çocukluk çağı ihmal ve istismarı nedir, izleri neden yetişkinliğe taşınır?

Çocukluk çağı ihmal ve istismarı, 18 yaşından önce çocuğun güvenliğine, gelişimine ya da onuruna zarar veren davranışları ve eksiklikleri kapsar. Dünya Sağlık Örgütü bu tanıma fiziksel ve duygusal kötü muameleyi, cinsel istismarı ve ihmali birlikte alır; sonuçlarının ruh ve beden sağlığını uzun süre etkileyebileceğini ve bu yaşantıların çoğu zaman gizli kaldığını belirtir (DSÖ, çocuk istismarı ve ihmali).

Burada önemli bir ayrım var: İstismar, çocuğa yapılan zarar verici bir şeydir; ihmal ise çocuğa verilmesi gereken bir şeyin verilmemesidir. Ağlayınca teselli edilmemek, başarı dışında ilgi görmemek ya da evde kimsenin “nasılsın” diye sormaması iz bırakabilir. Görünür bir olay olmadığı için kişi çoğu zaman “bana kötü bir şey olmadı ki” der ve bugünkü zorlanmasını açıklayamaz.

Bu yaşantıların kavramsal çerçevesini ve neleri kapsadığını olumsuz çocukluk deneyimleri yazısında bulabilirsiniz. Bu yazı ise tek bir soruya odaklanır: Bu izler bugünkü ilişkide nasıl görünür?

Yetişkin ilişkilerinde hangi döngüler görülebilir?

Çocuklukta öğrenilen beklentiler, yetişkin ilişkisinde çoğu zaman tek bir olayla değil, tekrar eden bir döngüyle kendini gösterir. Aşağıdaki örüntüler bir tanı listesi değildir; yalnızca tanıdık gelip gelmediğine bakabileceğiniz örneklerdir:

• Sürekli güvence aramak: Partnerin kısa bir sessizliğini “beni bırakacak” diye okumak ve rahatlamak için tekrar tekrar sormak.
• Yakınlaşınca uzaklaşmak: İlişki iyi gittiği anda bir kusur bulmak, mesafe koymak ya da kaçmak.
• İhtiyacını söyleyememek: Yorgun, kırgın ya da üzgün olduğunu söylemek yerine susmak ve sonra birikmiş öfkeyle patlamak.
• Kendini silerek uyum sağlamak: Çatışma çıkmasın diye her isteğe “olur” demek.
• Zarar veren ilişkiyi tanıdık bulmak: Küçümsenmeyi, kontrolü ya da ilgisizliği “ilişkiler böyledir” diye kabullenmek.

Bu davranışlar bazı kişilerde, çocuklukta kendini korumak için bulunmuş yollarla ilişkili olabilir. Zorlanma, koşullar değiştiği hâlde aynı korunma biçiminin yetişkin ilişkisinde de kendiliğinden devreye girdiğinde ortaya çıkar. Güvence arama döngüsü size yakınsa terk edilme korkusu, ihtiyacını söyleyememe tanıdıksa yetişkinlikte özgüven eksikliği ve ilişkiler yazısı daha ayrıntılı bir yol sunar.

İkinci bir ayrım da şudur: Geçmişi anlamak, bugünkü davranışın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; ebeveyni suçlamak da şart değildir. Amaç bir suçlu bulmak değil, tepkinin kaynağını görüp bugün başka bir seçenek oluşturmaktır. Bugünkü ilişkide küçümseme, tehdit ya da kontrol varsa bunu çocukluk izi diye açıklamak yerine ilişkide duygusal istismarı fark etmek yazısına bakmanız daha doğru olabilir.

Şema odaklı bakış bu döngüleri nasıl açıklar?

Şema, çocuklukta karşılanmayan temel ihtiyaçlar etrafında oluşan ve yetişkinlikte de süren derin bir inanç ve duygu kalıbıdır. Şema odaklı bakışta bu kalıplar “bozukluk” değil, bir zamanlar anlamlı olan öğrenmeler olarak ele alınır. İhmal ve istismar yaşantılarıyla ilişkili olarak sık anlatılan şemalardan bazıları şunlardır:

• Duygusal yoksunluk: “Kimse beni gerçekten anlamayacak.”
• Terk edilme: “Yakın olduğum insanlar sonunda gider.”
• Güvensizlik / istismar beklentisi: “Biri bana yaklaşıyorsa bir çıkarı vardır.”
• Kusurluluk: “Beni tanırlarsa sevmezler.”

Bu bakış açısına göre kişi şemaya üç yoldan biriyle tepki verebilir: ona teslim olmak (kötü davranışı hak ettiğini düşünüp kendi ihtiyacını geri plana atmak), ondan kaçmak (yakınlıktan uzak durmak) ya da onun tersini abartmak (hiç ihtiyaç göstermemek, kontrolü bırakmamak). Aynı kişi farklı ilişkilerde farklı yolları kullanabilir. Bağlanma korkusunun evlilikteki görünümü için evlilikte bağlanma korkusu yazısına da bakabilirsiniz.

Kendi döngünüzü fark etmek için kısa bir tetiklenme notu

İlişkide sizi beklenenden fazla sarsan bir an olduğunda, sakinleştikten sonra şu beş satırı yazabilirsiniz:

• Ne oldu? (Yalnızca olay: “Mesajıma üç saat yanıt gelmedi.”)
• İçimden geçen cümle neydi?
• Bu cümle bana ne kadar eski ve tanıdık geliyor?
• O anda ne yaptım? (İsterseniz sonra bakın: teslim olmaya mı, kaçmaya mı, tersini abartmaya mı daha yakındı?)
• O anda aslında neye ihtiyacım vardı?

Bu not bir test değildir, şema “teşhis etmez” ve doldurmanız başvuru için şart değildir. Satırları kategorilere yerleştirmek zorunda değilsiniz; yazmak sizi bunaltırsa bırakabilir, o anı görüşmede sözlü olarak da anlatabilirsiniz. İlk görüşmeye birkaç örnekle gelmek, neyle başlamak istediğinizi anlatmayı kolaylaştırır.

Psikoterapi çocukluk izleriyle nasıl çalışır?

Psikoterapide çocukluk yaşantılarıyla çalışmak, her şeyi ayrıntısıyla anlatmak anlamına gelmez. Hangi konunun ne zaman ve ne kadar konuşulacağına birlikte karar verilir; anlatmak istemediğiniz bir şeyi anlatmak zorunda değilsiniz. Çalışma çoğu zaman bugünkü ilişkideki somut bir anla başlar ve oradan geriye doğru anlam kurulur.

Süreçte genellikle şu alanlarla çalışılır: tetiklenme anlarını tanımak, yoğun duyguyu düzenleyebilmek için başa çıkma becerileri geliştirmek, şemanın “eski sesi” ile bugünkü gerçeği ayırt etmek ve ilişkide ihtiyacı daha açık söylemeyi denemek. Psikoterapist Mehmet Ulubey bu çalışmada şema odaklı bakış açısından yararlanır; yöntem kişinin ihtiyacına göre birlikte seçilir. Belirgin travma anıları ön plandaysa travma odaklı çalışma da konuşulabilir; bunun ayrıntısı Adana EMDR terapi yazısındadır.

Görüşme sayısı ve süreç kişiden kişiye değişir; kesin bir süre ya da sonuç söylemek doğru olmaz. Yoğun depresyon, kendine zarar verme, madde kullanımı ya da ağır travma belirtileri eşlik ediyorsa gerekli durumlarda psikiyatri hekimleri ile koordineli çalışılmaktadır.

Seans süreci ve Adana Çukurova ofisindeki işleyiş

Görüşmeler Adana Çukurova ilçesi Yüzüncüyıl Mahallesi’ndeki ofiste yüz yüze ya da Türkiye genelinde online yapılır. Bir seans yaklaşık 60 dakika sürer. Yüz yüze bir ortamda konuşmak size ağır geliyorsa evinizin sessiz bir odasından online görüşme ile başlamak da mümkündür.

İlk görüşmede ne olur?

İlk görüşme bir sorgu değil, tanışma ve dinleme görüşmesidir. Bugün sizi en çok neyin zorladığı, ilişkilerinizde tekrar eden durumlar ve sizin için önemli olan hedefler konuşulur. Çocukluğunuza dair yalnızca paylaşmak istediğiniz kadarını anlatırsınız. Görüşmenin sonunda nasıl ilerlenebileceği birlikte değerlendirilir; devam etme kararı sizdedir.

Bugün yapabileceğiniz küçük adım şu olabilir: Son bir ayda ilişkinizde sizi en çok sarsan anı tetiklenme notuna tek satırla yazın. İlk görüşmeye bu satırla gelmek, söze nereden başlayacağınızı kolaylaştırır.

Hangi durumda beklememek gerekir?

Rutin bir görüşme planlamak ile acil yardım istemek ayrı şeylerdir. Şu an fiziksel ya da cinsel şiddet görüyorsanız, kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleri yoğunlaştıysa randevuyu beklemeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Aile içi şiddet ve sosyal destek konusunda ALO 183 hattına da ulaşabilirsiniz.

Bir çocuğun bugün ihmal ya da istismara uğradığından şüpheleniyorsanız bu da beklenmemesi gereken bir durumdur; 112 ve ALO 183 üzerinden bildirimde bulunabilirsiniz.

Görüşme hakkında bilgi almak isterseniz

Çocukluktan gelen bir izin bugünkü ilişkinizi zorladığını düşünüyorsanız, bunu tek başınıza çözmek zorunda değilsiniz. Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile ilk görüşmeyi planlamak için WhatsApp’tan yazın; telefonu tercih ederseniz 0543 108 25 76; hizmetin ayrıntıları için bireysel danışmanlık randevusu sayfasına bakabilirsiniz. Ücret ve ödeme konusunda randevuda bilgi verilir; ayrıntılı bilgi için arayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çocukluğumu tam hatırlamıyorum, yine de başvurabilir miyim?

Evet. Çocukluk yaşantılarının bir kısmını net hatırlamamak yaygın bir durumdur. Psikoterapide hatırlamaya zorlamak yerine bugünkü tepkiler ve ilişki örüntüleri üzerinden çalışılır; anılar ancak kendiliğinden ve hazır olduğunuzda gündeme gelir.

Ailemle yüzleşmem gerekir mi?

Hayır, psikoterapi ailenizle yüzleşmenizi şart koşmaz. Böyle bir konuşma yapmak isteyip istemediğiniz, ne zaman ve nasıl yapacağınız sizin kararınızdır; bu karar istenirse görüşmede birlikte düşünülebilir.

Partnerim de görüşmelere katılmalı mı?

Şart değildir. Çalışma çoğu zaman bireysel görüşmeyle başlar. Döngü ilişkinin ikinci tarafını da belirgin biçimde içeriyorsa, ilerleyen aşamada çift danışmanlığı seçeneği konuşulabilir. İlişkide şiddet, tehdit ya da baskı varsa önce bireysel görüşmede güvenliğiniz değerlendirilir; bu durumda ortak görüşme uygun olmayabilir.

Şema terapi testi yaparak hangi şemam olduğunu öğrenebilir miyim?

İnternetteki listeler kendinizi tanımanıza fikir verebilir, ancak tanı koymaz ve tek başına yorumlanmamalıdır. Hangi kalıbın sizde öne çıktığı, görüşmelerde yaşadığınız somut örnekler üzerinden birlikte anlaşılır.

Online görüşme bu konu için yeterli olur mu?

Birçok kişi için online görüşme, yüz yüze görüşme kadar konuşmayı kolaylaştırabilir; bazı kişiler evinin güvenli ortamında daha rahat açılır. Görüşme sırasında kimsenin duymayacağı bir alan bulabilmeniz önemlidir; bu mümkün değilse yüz yüze görüşme daha uygun olabilir.

Bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.