Dikkat Eksikliği Tedavisi Nedir?

Dikkat eksikliği tedavisi, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tanısı alan bir çocuğun, ergenin ya da yetişkinin günlük hayatını kolaylaştırmak için birlikte yürütülen destekler bütünüdür. Bu bütün; gerekiyorsa hekimin planladığı ilaç tedavisini, aileye ve kişiye yönelik psikolojik danışmanlığı, davranışsal yöntemleri ve okulla iş birliğini kapsar. Hiçbiri tek başına “her şeyi çözen” bir yol değildir; parçalar birbirini tamamladığında çocuk ve aile için daha yönetilebilir bir gündelik düzen kurulabilir.

Bu yazıda tedavi seçeneklerini tek tek saymak yerine, bu seçeneklerin birlikte nasıl işlediğini ve ailenin bu süreçte somut olarak neler yapabileceğini anlatmaya çalışacağız. DEHB’nin ne olduğu ve hangi belirtilerle kendini gösterdiği hakkında temel bilgi arıyorsanız önce DEHB belirtileri yazısına göz atabilirsiniz.

Dikkat eksikliği tedavisi hangi parçalardan oluşur?

DEHB ile yaşamak; dikkati sürdürmekte, işe başlamakta, sırasını beklemekte ya da duyguları düzenlemekte zorlanmak anlamına gelebilir. Bu zorluklar evde, okulda ve arkadaşlık ilişkilerinde farklı biçimlerde ortaya çıkar. Bu yüzden destek de tek bir alana değil, birkaç alana birden yayılır:

• Tıbbi değerlendirme ve ilaç kararı: Tanı ve ilaç gerekip gerekmediği konusundaki karar, çocuk ve ergen ruh sağlığı ya da psikiyatri hekimine aittir. İlaç başlanır, değiştirilir ya da bırakılırsa bu da yine hekimin takibiyle yapılır.
• Psikolojik danışmanlık: Çocuğun ya da ergenin kendini anlamasına, zorlandığı anlar için beceri geliştirmesine ve DEHB’nin özgüvende bıraktığı izleri konuşabilmesine alan açar.
• Aileye yönelik çalışma: Ebeveynlerin evdeki düzeni, kuralları ve iletişimi DEHB’li bir çocuğun ihtiyaçlarına göre yeniden düşünmesine yardım eder.
• Okul iş birliği: Öğretmen ve rehberlik servisiyle ortak bir dil kurulması, sınıftaki zorlukların evdeki çabayla aynı yöne çekilmesini sağlar.

Bu seçenekler birlikte nasıl işler?

Tedavi seçeneklerini bir orkestranın farklı enstrümanları gibi düşünebilirsiniz. İlaç, bazı çocuklarda dikkati sürdürmeyi kolaylaştırabilir; ancak ödeve nasıl başlanacağını, öfke anında ne yapılacağını ya da arkadaşla yaşanan bir anlaşmazlığın nasıl konuşulacağını öğretmez. Bu beceriler danışmanlık, ev düzeni ve okul desteğiyle zaman içinde gelişir.

Tersi de geçerlidir: Belirtileri belirgin olan bir çocukta yalnızca ev kurallarıyla ilerlemeye çalışmak aileyi tüketebilir. Bu durumda hekim değerlendirmesi, diğer desteklerin işleyebileceği bir zemin oluşturabilir. Hangi parçanın ne kadar ağırlık taşıyacağı çocuğun yaşına, belirtilerin şiddetine, eşlik eden kaygı ya da öğrenme güçlüğü gibi durumlara ve ailenin koşullarına göre değişir.

İyi işleyen bir süreçte bu parçalar birbirinden habersiz yürümez. Hekimin gözlemleri, danışmanlık görüşmelerinde konuşulanlar, ailenin evde fark ettikleri ve öğretmenin sınıftaki izlenimleri birbirine aktarılır. Böylece bir alanda yapılan değişikliğin diğer alanlara etkisi daha kolay görülür.

Psikolojik danışmanlığın bu süreçteki yeri nedir?

Psikolojik danışmanlık ilaç yazmaz, tanı koymaz; ama DEHB’nin gündelik hayattaki yüküyle çalışır. Çocuk ve ergenlerle yapılan görüşmelerde şunlar sık ele alınır:

• Büyük bir görevi küçük adımlara bölmek ve başlamayı kolaylaştırmak
• Öfke, hayal kırıklığı ve sabırsızlık anlarında kullanılabilecek basit yöntemler
• “Tembel”, “yaramaz” gibi etiketlerin bıraktığı utanç ve değersizlik duygusu
• Arkadaşlık ilişkilerinde sırasını beklemek, araya girmemek gibi beceriler
• Ergenlikte sorumlulukları adım adım devralmak ve kendini savunabilmek

Küçük yaştaki çocuklarda bu çalışma çoğunlukla çocuk danışmanlığı çerçevesinde, aileyle yakın iş birliği içinde yürür. Ergenlerde ise gencin kendi sesine daha fazla yer veren ergen danışmanlığı daha uygun olabilir.

Aile evde neler yapabilir?

DEHB tedavisinde ailenin rolü yalnızca “destekleyici” değil, çoğu zaman belirleyicidir; çünkü çocuğun günün büyük bölümü evde geçer. Aşağıdaki öneriler her çocuğa aynı şekilde uymayabilir, ama birçok aile için iyi bir başlangıç noktasıdır:

• Öngörülebilir bir gün kurun: Uyanma, yemek, ödev ve uyku saatleri mümkün olduğunca aynı kalsın. Günün akışını görsel bir çizelgeyle göstermek, sözlü hatırlatmaya duyulan ihtiyacı azaltır.
• Talimatı kısa ve tek tek verin: “Odanı topla, çantanı hazırla, dişlerini fırçala” yerine bir işi söyleyin, bittiğinde sıradakine geçin.
• Olumlu davranışı fark edin: Yalnızca hatalar konuşulduğunda çocuk kendini sürekli eleştirilen biri olarak görmeye başlar. Küçük çabaları somut biçimde takdir etmek motivasyonu besler.
• Kuralları az ve net tutun: Çok sayıda kural takip edilemez. Birkaç temel kural, tutarlı biçimde uygulandığında daha etkilidir.
• Ödev için kısa bloklar planlayın: Uzun süre masada tutmak yerine kısa çalışma ve kısa mola dönemleri, dikkatin toparlanmasına yardım edebilir.
• Ekranı ve uykuyu birlikte düşünün: Yatmadan önceki ekran kullanımı uykuyu, uykusuzluk da ertesi günkü dikkati etkileyebilir.

Bu konuda daha ayrıntılı ev ve okul önerileri için DEHB’li bir çocuğa nasıl destek olunur yazısını da okuyabilirsiniz.

Ebeveyn kendi yükünü nasıl taşır?

DEHB’li bir çocuğu büyütmek yorucu olabilir. Sürekli hatırlatmak, okuldan gelen şikâyetler ve eşler arasında “ne kadar sıkı olmalıyız” tartışmaları zamanla aileyi yıpratır. Ebeveynlerin kendi öfkesini, suçluluk duygusunu ve yorgunluğunu fark etmesi de sürecin parçasıdır. Eşlerin ortak bir tutum belirlemesi, çocuğun farklı mesajlar arasında kalmasını önler.

Okulla iş birliği nasıl kurulur?

Öğretmen, çocuğu ailenin göremediği bir ortamda gözlemler. Bu yüzden okulla düzenli ve sakin bir iletişim kurmak önemlidir:

• Rehberlik servisiyle görüşüp çocuğun ihtiyaçlarını ve evde işe yarayan yöntemleri paylaşın.
• Oturma yeri, görevlerin bölünmesi ya da kısa hareket araları gibi küçük düzenlemeleri öğretmenle konuşun.
• Haftalık kısa bir geri bildirim yöntemi (not defteri, kısa mesaj) üzerinde anlaşın.
• Olumsuz bir olay yaşandığında suçlayıcı değil, çözüm arayan bir dil kullanın.

Okul ve ev aynı yöne baktığında çocuk, iki farklı dünyanın kurallarına ayrı ayrı uyum sağlamak zorunda kalmaz.

İlaç kararı kime aittir, danışmanlık ilacın yerini tutar mı?

İlaç kullanımı konusundaki karar psikiyatri hekimine aittir; psikolojik danışman ilaç önermez, başlatmaz ya da bıraktırmaz. Aileler bazen “ilaç vermeden halledelim” ya da tam tersi “ilaç her şeyi düzeltsin” beklentisiyle gelir. İki beklenti de çocuğun gerçek ihtiyacını gözden kaçırabilir.

Danışmanlık ilacın yerine geçen bir seçenek değil, farklı bir ihtiyaca cevap veren bir destektir. Kimi çocukta yalnızca psikososyal destek ve ev düzeniyle ilerlemek yeterli görülebilir, kimi çocukta ise hekim takibi de gerekir. Bu ayrımı yapmak için tıbbi değerlendirme önemlidir. Psikiyatri ile psikolojik danışmanlık arasındaki görev farkını merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazısı yol gösterici olabilir.

Ne zaman profesyonel destek almalısınız?

Her hareketli ya da dalgın çocuk DEHB’li değildir. Ancak aşağıdaki durumlardan biri ya da birkaçı uzun süredir devam ediyorsa bir değerlendirme yaptırmak yararlı olur:

• Zorluklar hem evde hem okulda, birden fazla ortamda görülüyorsa
• Okul başarısı, çocuğun kapasitesine rağmen belirgin biçimde düşüyorsa
• Arkadaş ilişkileri sık sık çatışmayla bitiyorsa
• Çocuk kendisi hakkında “aptalım”, “beceremiyorum” gibi cümleler kurmaya başladıysa
• Aile içindeki gerilim ebeveynleri tükenmiş hissettiriyorsa

Tanı süreci için hekime başvurmak, gündelik hayattaki zorluklar ve aile içi düzen için ise psikolojik danışmanlıktan destek almak birlikte planlanabilir.

İlgili yazı: Adana Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Değerlendirmesi

Sık Sorulan Sorular

Dikkat eksikliği tamamen geçer mi?

DEHB için “tamamen geçer” ya da “hiç geçmez” demek doğru olmaz. Belirtilerin görünümü yaşla birlikte değişebilir ve uygun desteklerle birçok kişi gündelik hayatını daha rahat yönetebilir. Sürecin nasıl ilerleyeceği kişiye göre farklıdır.

DEHB tedavisinde yalnızca danışmanlık yeterli olur mu?

Bu, çocuğun belirtilerine ve hekimin değerlendirmesine bağlıdır. Bazı durumlarda aile çalışması, davranışsal yöntemler ve okul desteği öne çıkarken bazı durumlarda ilaç tedavisi de gerekebilir. İlaçla ilgili kararı her zaman hekim verir.

Aile danışmanlığa katılmalı mı?

Özellikle küçük yaştaki çocuklarda ailenin katılımı sürecin önemli bir parçasıdır. Evdeki düzen, kurallar ve iletişim değiştiğinde çocuğun gösterdiği çabanın karşılık bulması kolaylaşır. Ergenlerde ise gencin mahremiyetine saygı gösterilerek ebeveynlerle ayrı görüşmeler planlanabilir.

Online görüşme DEHB’li bir çocuk için uygun mu?

Ebeveyn görüşmeleri ve ergenlerle yapılan çalışmalar online olarak verimli yürüyebilir. Küçük yaştaki çocuklarda ise ekran karşısında uzun süre kalmak zor olabileceğinden görüşmenin biçimi çocuğun yaşına ve ihtiyacına göre birlikte belirlenir.

Çocuğunuzun ya da ergeninizin dikkat ve davranış zorlukları için aile olarak nasıl bir yol izleyebileceğinizi konuşmak isterseniz Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet ULUBEY ile 0543 108 25 76 numarasından ya da randevu sayfasından iletişime geçebilirsiniz. Yüz yüze görüşmeler Adana’da, online görüşmeler Türkiye genelinde yapılmaktadır.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.