Travma Sonrası Stres Bozukluğu

Travma sonrası stres, kişinin yaşadığı ya da tanık olduğu ağır bir olayın
ardından süren tepkilerdir: olayın zihne tekrar tekrar gelmesi, hatırlatan şeylerden
kaçınma, sürekli tetikte olma ve uyku düzeninin bozulması. Bu tepkilerin bir
bölümü olayın hemen ardından görülür ve zamanla hafifler. Tanı koymak hekimin
yetkisindedir; bu yazı tanı koymaz.

Aşağıda hangi olayların bu tabloyu başlatabileceğini, belirtilerin nasıl göründüğünü,
ne zaman destek istemenin yerinde olduğunu ve görüşmelerin nasıl yürüdüğünü
bulacaksınız.

Hangi olaylar travmatik olarak yaşanabilir?

Trafik kazaları, doğal afetler, yangın, iş kazaları, fiziksel ya da cinsel saldırı,
savaş ve çatışma ortamları, ani ve beklenmedik kayıplar, ağır hastalık süreçleri ve
şiddete tanık olmak bu başlıkta sayılır.

Aynı olay herkeste aynı sonucu doğurmaz. Olayın şiddeti kadar, kişinin o dönemdeki
koşulları, daha önceki yaşantıları ve olay sonrasında bulduğu destek de belirleyicidir.
Bu nedenle “bana neden bu kadar ağır geldi” sorusu bir zayıflık göstergesi değildir.

Travma sonrası stres belirtileri nelerdir?

Belirtiler dört başlıkta toplanır:

• Yeniden yaşantılama: olayın istemsizce zihne gelmesi, kâbuslar,
  hatırlatıcılarla birlikte gelen yoğun tepkiler.
• Kaçınma: olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden ve konuşmalardan
  uzak durmak.
• Düşünce ve duygulardaki değişim: kendini suçlama, güven
  duygusunun azalması, olayın bazı bölümlerini hatırlayamama, duygusal olarak uzaklaşmış
  hissetme.
• Aşırı uyarılmışlık: irkilme, sürekli tetikte olma, uykuya dalmakta
  zorlanma, öfke patlamaları, dikkat dağınıklığı.

Çocuklarda tablo farklı görünebilir: oyunda olayın tekrar edilmesi, karın ağrısı gibi
bedensel yakınmalar, ayrılığa direnç ve daha önce kazanılmış becerilerde gerileme
görülebilir.

Bu tepkiler ne zaman geçer?

Olayın hemen ardından gelen tepkilerin bir bölümü haftalar içinde hafifler. Belirtiler
sürüyorsa, günlük yaşamı belirgin biçimde etkiliyorsa ya da zamanla ağırlaşıyorsa
değerlendirme istemek yerinde olur.

Belirtilerin aylar sonra başladığı durumlar da vardır. Geç başlaması, yaşananların
ilgisiz olduğu anlamına gelmez.

Ne zaman beklemeden başvurmak gerekir?

Şu durumlarda beklemek doğru olmaz: kendine zarar verme düşünceleri, yaşama isteğinin
kaybolması, alkol ya da madde kullanımının artması, günlük işlerin ve bakım
sorumluluklarının haftalarca sürdürülememesi, şiddetin sürdüğü bir ortamda
bulunmak.

Can güvenliği söz konusuysa randevu beklenmez; 112 aranır, gerekiyorsa en yakın kolluk
birimine ve sağlık kuruluşuna başvurulur. Süregelen bedensel yakınmalar için hekim
değerlendirmesi ayrıca gerekir.

Görüşmeler nasıl yürür?

İlk görüşmede olayın ayrıntılarını anlatmanız gerekmez. Başlangıçta konuşulan şey
genellikle şudur: şu anda neyi zor yaşıyorsunuz, uyku ve günlük düzeniniz nasıl, hangi
durumlar belirtileri artırıyor.

Sonraki aşamada güvenli bir günlük düzenin kurulması, uyarılmışlığı azaltan somut
yollar ve kaçınmanın yaşamı ne kadar daralttığı ele alınır. Olayla ilgili çalışmanın ne
zaman ve hangi hızda yapılacağına birlikte karar verilir; hiçbir aşamada anlatmaya
zorlanmazsınız.

Süreç bireysel danışmanlık kapsamında planlanır; ulaşım
güçse online görüşme mümkündür. İlaç değerlendirmesi gerekiyorsa
hekime yönlendirme yapılır; meslek grupları arasındaki farklar
bu yazıda anlatılıyor.

Yakınınız travmatik bir olay yaşadıysa ne yapabilirsiniz?

Israrla konuşturmaya çalışmak çoğu zaman işe yaramaz. Daha yardımcı olan şey,
kişinin hazır olduğunda anlatabileceği bir alan bırakmak ve gündelik yükü
hafifletmektir.

Uyku düzeninin korunmasına yardımcı olmak, hatırlatıcıların yoğun olduğu ortamlarda
yanında bulunmak ve başvuru için somut destek vermek (randevu almak, birlikte gitmek)
çoğu kişi için kolaylaştırıcıdır. Kayıp da söz konusuysa
yas süreci yazısındaki ayrımlar yardımcı olabilir.

İlgili yazı: Adana EMDR Terapi: Travma Odaklı Terapi

Sık Sorulan Sorular

Olayı anlatmak zorunda mıyım?

Hayır. Ne kadarını, ne zaman anlatacağınıza siz karar verirsiniz. Görüşmelerin ilk
bölümü çoğu zaman günlük yaşamın düzenlenmesine ayrılır.

Yıllar önce yaşadığım bir olay için başvurabilir miyim?

Başvurabilirsiniz. Aradan geçen süre, belirtilerin ele alınmasına engel değildir.

Travma sonrası stres ile normal stres aynı şey mi?

Değildir. Gündelik stres olayla birlikte azalırken, travma sonrası tepkilerde olay
bittikten sonra da yeniden yaşantılama, kaçınma ve tetikte olma hâli sürebilir.

Çocuğum için ne yapmalıyım?

Çocuklarda tablo yaşa göre değişir. Rutinin korunması, sade ve yaşına uygun
açıklamalar ve okul ile iş birliği yardımcı olur. Belirtiler sürüyorsa çocuk ve ergen
alanında çalışan bir uzmanla görüşmek yerinde olur.

Görüşmelerde ilaç veriliyor mu?

İlaç değerlendirmesi ve reçete düzenleme hekimin yetkisindedir; hekim olmayan
psikoterapistler ve psikolojik danışmanlar ilaç tedavisi düzenlemez.

Bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.