Narsist Kişilik Bozukluğu Nedir?

Narsistik kişilik bozukluğu (halk arasında narsist kişilik bozukluğu); büyüklenmecilik, sürekli hayranlık görme ihtiyacı ve empati güçlüğünün erken yetişkinlikten itibaren başlayıp hayatın pek çok alanında süren, katı bir örüntü hâline geldiği bir kişilik bozukluğudur. Kısa cevap şudur: Bu tanı, birinin kendini beğenmesi ya da zaman zaman bencil davranmasıyla konmaz. Klinik değerlendirmede özelliklerin uzun süreli, farklı ortamlarda tutarlı ve kişinin ilişkilerinde ya da işlevselliğinde belirgin sorunlara yol açıyor olması aranır; bu değerlendirmeyi yalnızca yetkin bir klinisyen yapabilir.

Bu yazı konuyu klinik çerçeveden ele alıyor: Tanı sistemlerinde narsistik kişilik bozukluğu nasıl tanımlanıyor, bir özellik ne zaman bozukluk sayılıyor, tanı nasıl konuyor ve hangi durumlarla karışabiliyor. Günlük dildeki “narsist kişilik” kavramını ve sağlıklı özgüvenle farkını merak ediyorsanız narsist kişilik yazısını okuyabilirsiniz.

Narsistik Kişilik Bozukluğu Hangi Ölçütlerle Tanımlanır?

Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı el kitabı DSM-5, narsistik kişilik bozukluğunu; fantezide ya da davranışta büyüklenmecilik, hayranlık görme gereksinimi ve empati eksikliğiyle belirgin, yaygın bir örüntü olarak tanımlar. Bu örüntünün erken yetişkinlikte başlaması ve farklı ortamlarda görülmesi beklenir. El kitabında dokuz özellik sıralanır ve tanı için bunlardan en az beşinin bulunması gerekir:

1. Kendi önemine ilişkin büyüklenmeci bir duygu; başarı ve yetenekleri abartma, karşılığı olmadan üstün tanınmayı bekleme
2. Sınırsız başarı, güç, zekâ, güzellik ya da ideal aşk hayalleriyle meşgul olma
3. “Özel” ve eşsiz olduğuna, yalnızca özel ya da yüksek statülü kişilerce anlaşılabileceğine inanma
4. Aşırı hayranlık görme gereksinimi
5. Ayrıcalıklı olma beklentisi; kendisine özel davranılmasını ya da isteklerine hemen uyulmasını bekleme
6. İlişkilerde başkalarını kendi amaçları için kullanma
7. Empati eksikliği; başkalarının duygu ve gereksinimlerini tanımaya ya da onlarla özdeşleşmeye isteksizlik
8. Başkalarını kıskanma ya da başkalarının kendisini kıskandığına inanma
9. Kibirli, küstahça davranış ya da tutumlar

Dünya Sağlık Örgütü’nün sınıflandırması ICD-11 ise kişilik bozukluklarını ayrı tipler yerine önce şiddet düzeyine (hafif, orta, ağır), ardından öne çıkan özellik alanlarına göre tanımlar. Bu yaklaşımda narsistik görünüm çoğunlukla benmerkezcilik ve empati eksikliğini kapsayan “dissosyallik” özellik alanı içinde değerlendirilir. İki sistemin ortak noktası, tek bir davranışa değil kalıcı ve yaygın bir örüntüye bakmasıdır.

Bir Kişilik Özelliği Ne Zaman Bozukluk Olarak Değerlendirilir?

Narsistik özellikler herkeste bir miktar bulunur. Klinisyenin sorduğu soru “bu kişide narsistik özellik var mı?” değil, bu özelliklerin kişilik yapısını ne ölçüde belirlediğidir. Değerlendirmede genellikle şu noktalara bakılır:

• Süreklilik: Örüntü yalnızca stresli bir dönemde değil, yıllar boyunca tutarlı biçimde görülür.
• Yaygınlık: İş, aile, arkadaşlık ve romantik ilişki gibi farklı alanlarda benzer biçimde ortaya çıkar.
• Katılık: Kişi durum değiştiğinde tepkisini esnetmekte çok zorlanır; aynı çatışmalar tekrar tekrar yaşanır.
• İşlevsellik ve sıkıntı: Örüntü, kişinin ilişkilerinde, çalışma hayatında ya da iç dünyasında belirgin bir sıkıntıya ya da kayba yol açar.
• Başka bir durumla açıklanamama: Tablo; bir madde kullanımı, tıbbi bir durum ya da başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanmaz.

Ergenlik döneminde benmerkezcilik, gelişimin bir parçası olarak geçici biçimde yoğunlaşabilir. Bu nedenle kişilik bozukluğu tanıları çocuk ve ergenlerde büyük bir dikkatle ele alınır.

Tanıyı Kim Koyar ve Değerlendirme Nasıl Yapılır?

Narsistik kişilik bozukluğu tanısı, psikiyatri hekimi ya da bu alanda yetkin bir klinik psikolog tarafından ayrıntılı bir değerlendirme sonucunda konur. Meslekler arasındaki farkları merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazısına bakabilirsiniz. Değerlendirme genellikle şunları içerir:

• Kişinin yaşam öyküsü, ilişki geçmişi ve çalışma hayatı üzerine ayrıntılı klinik görüşmeler
• Gerekirse yapılandırılmış görüşme formları ya da kişilik testleri; örneğin MMPI gibi kişilik envanterleri değerlendirmeye yardımcı bilgi sağlayabilir, ama tek başına tanı koydurmaz
• Uygun ve kişinin onayı olan durumlarda yakınlardan alınan bilgiler
• Eşlik eden depresyon, kaygı ya da madde kullanımı gibi durumların taranması

İnternetteki “narsist misiniz?” testleri merak uyandırabilir, ama tanı aracı değildir. Aynı şekilde, bir yakınınızı okuduğunuz belirtilere bakarak “narsistik kişilik bozukluğu var” diye etiketlemek hem yanıltıcı olabilir hem de ilişkide yeni yaralar açabilir. Günlük ilişkilerde karşılaştığınız davranışları anlamak için narsist kişi nasıl anlaşılır yazısında davranış örüntüleri üzerinden bir yol öneriyoruz.

Narsistik Kişilik Bozukluğu Hangi Durumlarla Karışabilir?

Büyüklenmecilik ya da empati güçlüğü başka pek çok tabloda da görülebilir. Klinisyen bu nedenle ayırıcı tanı yapar:

• Bipolar bozuklukta mani ya da hipomani dönemi: Bu dönemlerde de kendini aşırı güçlü ve önemli hissetme olabilir; ancak bu hâl dönemseldir, uyku ihtiyacında azalma ve enerji artışı gibi başka belirtilerle birlikte gelir ve geçer.
• Antisosyal kişilik bozukluğu: Başkalarını kullanma her ikisinde de görülebilir; antisosyal örüntüde kurallara ve başkalarının haklarına yönelik süregen bir ihlal ön plandadır.
• Histriyonik kişilik bozukluğu: Dikkat çekme isteği ortaktır; histriyonik örüntüde ilgi ve duygusal yakınlık arayışı, narsistik örüntüde ise hayranlık ve üstünlük arayışı öne çıkar.
• Sınırda (borderline) kişilik bozukluğu: Eleştiriye yoğun tepki ve ilişkilerde dalgalanma iki tabloda da olabilir; sınırda örüntüde terk edilme korkusu ve duygusal dalgalanma daha belirleyicidir.
• Madde kullanımı: Bazı maddeler büyüklenmeci ve saldırgan davranışlara yol açabilir; bu durumda tablo madde etkisiyle ilişkilendirilir.

Aynı kişide birden fazla tablonun bir arada bulunması da mümkündür. Bu yüzden değerlendirme zaman alır ve tek görüşmeyle sonuçlanmayabilir.

Hangi Zorluklar Narsistik Kişilik Bozukluğuna Eşlik Edebilir?

Dışarıdan kendinden çok emin görünen biri, içeride yoğun bir kırılganlık taşıyabilir. Klinik pratikte narsistik kişilik bozukluğuna sık eşlik eden zorluklar şunlardır:

• Beklentiler karşılanmadığında, özellikle bir başarısızlık ya da reddedilme sonrasında ortaya çıkan depresif dönemler
• Kaygı, tükenmişlik ve sürekli “yeterince iyi olamama” gerginliği
• Alkol ya da madde kullanımıyla duyguları bastırma eğilimi
• Tekrarlayan ilişki kopuşları, iş değişiklikleri ve yalnızlık
• Utanç verici bir olay sonrası yoğun öfke ya da kendine zarar verme düşünceleri

Kişiler çoğu zaman terapiye doğrudan narsistik kişilik bozukluğu nedeniyle değil, bu eşlik eden sıkıntılar nedeniyle başvurur. Kendine zarar verme düşünceleri varsa beklemeden 112 Acil Çağrı Merkezi’ni aramak ya da en yakın acil servise başvurmak gerekir.

Nedenleri Hakkında Ne Biliniyor?

Narsistik kişilik bozukluğunun nedeni tam olarak bilinmemektedir. Çoğu kişilik bozukluğunda olduğu gibi kalıtsal yatkınlık, mizaç, erken dönem ilişkiler ve yaşam deneyimlerinin birlikte etkili olduğu düşünülür. Koşullu sevgi, duyguların görülmediği ya da aşırı eleştirel veya aşırı yüceltici aile ortamları sık tartışılan etkenlerdendir. Bu etkenlerin hiçbiri tek başına belirleyici değildir ve kimseyi suçlamak için kullanılmamalıdır.

Narsistik Kişilik Bozukluğunda Tedavi Nasıl Planlanır?

Narsistik kişilik bozukluğu söz konusu olduğunda bu bozukluğa özgü onaylanmış bir ilaç tedavisi yoktur; temel yaklaşım psikoterapidir. Eşlik eden depresyon ya da kaygı için ilaç gerekip gerekmediğine psikiyatri hekimi karar verir. Psikoterapide psikodinamik yaklaşımlar, şema terapi ve bilişsel davranışçı yöntemler gibi farklı modeller kullanılabilir. Terapi; kişinin kendilik değerini nasıl düzenlediğini, eleştiri ve utançla nasıl baş ettiğini ve ilişkilerde tekrar eden döngüleri anlamasına odaklanır.

Süreç kişiye göre değişir ve genellikle uzun solukludur; en önemli belirleyicilerden biri kişinin kendi isteğidir. Ayrıntılı bilgi için narsistik kişilik bozukluğu tedavi edilebilir mi yazısına bakabilirsiniz.

Kendi ilişki örüntüleriniz ya da narsistik örüntüler gösteren biriyle ilişkinizin sizde yarattığı yük üzerine çalışmak isterseniz Psikoterapist Mehmet Ulubey ile görüşebilirsiniz. Psikoterapi ve psikolojik danışmanlık hizmeti hakkında bilgi alabilir, bireysel danışmanlık randevusu sayfasından ya da 0543 108 25 76 numarasından randevu talep edebilirsiniz. Görüşmeler Adana’da yüz yüze ya da online olarak yapılabilir.

Sık Sorulan Sorular

Narsistik kişilik bozukluğu için hangi uzmana başvurulur?

Narsistik kişilik bozukluğu tanısı için psikiyatri hekimi ya da bu alanda yetkin bir klinik psikolog tarafından yapılan ayrıntılı değerlendirme gerekir. Psikoterapi sürecinde ise Psikoterapist Mehmet Ulubey ile ilk görüşmede durumunuzu dinleyip size uygun yolu birlikte belirleyebiliriz; hekim değerlendirmesi gerekiyorsa ilgili uzmana yönlendirme yapılır.

Narsistik kişilik bozukluğu kaç yaşında ortaya çıkar?

Tanı ölçütleri örüntünün erken yetişkinlikte başladığını belirtir. Kökleri daha önceki yıllara uzanabilir, ancak ergenlikte görülen benmerkezcilik gelişimin olağan bir parçası da olabilir. Bu nedenle kişilik bozukluğu tanıları genellikle yetişkinlikte ve dikkatli bir değerlendirmeyle konur.

Narsistik kişilik bozukluğu olan kişi bunun farkında mıdır?

Çoğu zaman sorunun kendisinde değil çevresinde olduğunu düşünür; bu da başvuruyu geciktirebilir. Ancak ilişki kayıpları, iş hayatındaki kırılmalar ya da depresif dönemler kişinin kendini sorgulamasına yol açabilir. Farkındalık terapide adım adım gelişebilir.

Kadınlarda ve erkeklerde farklı mı görülür?

Temel özellikler cinsiyetten bağımsızdır, ancak toplumsal roller örüntünün nasıl ifade edildiğini etkileyebilir. Büyüklenmeci görünüm daha görünür olduğu için daha çok fark edilir; kırılgan ve örtük görünüm ise gözden kaçabilir. Erkek partnerde görülen örüntüler için narsist erkek nasıl anlaşılır yazısına bakabilirsiniz.

Bu tanı bir kez konunca ömür boyu sürer mi?

Kişilik bozuklukları uzun süreli örüntülerdir, ama değişmez değildir. Zaman içinde ve özellikle düzenli psikoterapiyle özelliklerin yoğunluğu azalabilir, ilişkiler ve işlevsellik iyileşebilir. Seyir kişiden kişiye farklıdır.

Bir yakınımda bu özellikleri görüyorsam ne yapmalıyım?

Ona tanı koymak yerine, davranışlarının sizde yarattığı etkiye odaklanmanız daha yararlı olur. Kendi sınırlarınızı korumak ve gerekirse sizin için destek almak önemlidir. Kişi isterse bir uzmana başvurması için onu yüreklendirebilirsiniz.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Tanı yalnızca yetkin bir klinisyenin yüz yüze değerlendirmesiyle konabilir.