Doğum Kontrol Yöntemleri Nelerdir?

Kısaca cevap: Doğum kontrol yöntemleri; hormonlu yöntemler, rahim içi araçlar, kondom gibi bariyer yöntemler, takvim ve geri çekilme gibi geleneksel yöntemler ve kalıcı cerrahi yöntemler olarak gruplanabilir. Hangi yöntemin size uygun olduğuna sağlık durumunuz değerlendirilerek jinekoloji ya da aile hekimiyle birlikte karar verilmelidir. Yöntem seçimi yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda çiftin iletişimini, güven duygusunu ve cinsel yaşamını da etkileyen bir karardır.

“Acaba hamile kalır mıyım?” sorusu, birliktelik sonrasında pek çok kişinin zihnini meşgul eder. Bu kaygı bazen yakınlaşmanın keyfini gölgeler, bazen de çiftler arasında konuşulmayan gerginliklere dönüşür. Bu yazıda doğum kontrol yöntemlerini genel hatlarıyla tanıtıyor, asıl olarak bu kararın psikolojik ve ilişkisel yanına odaklanıyoruz. Yazıdaki bilgiler bir yöntem önerisi değildir; seçim mutlaka hekiminizle yapılmalıdır.

Doğum kontrolü ne demektir?

Doğum kontrolü, bir çiftin ne zaman ve kaç çocuk sahibi olacağına kendi koşullarına göre karar verebilmesi demektir. Sıkça yapılan bir yanlış, doğum kontrolünü yalnızca “çocuk sahibi olmamak” ile eşitlemektir. Oysa doğum kontrolü; gebelikleri planlamayı, kadının ve ailenin sağlığını korumayı ve çocuk sahibi olma kararını bilinçli biçimde verebilmeyi kapsar.

İyi bir doğum kontrol yönteminden genellikle şunlar beklenir: Kullanıldığı süre boyunca gebelikten korumak, bırakıldığında (kalıcı yöntemler dışında) yeniden gebe kalabilmeye izin vermek ve kişinin sağlığına, yaşam koşullarına ve ilişkisine uygun olmak. Bu yüzden “en iyi yöntem” herkes için aynı değildir.

Doğum kontrol yöntemleri nelerdir?

Aşağıdaki bilgiler yalnızca genel bir çerçeve sunmak içindir. Her yöntemin kime uygun olduğu, nasıl kullanılacağı, olası yan etkileri ve koruyuculuğu hakkında doğru bilgiyi jinekoloji uzmanı, aile hekimi ya da aile planlaması hizmeti veren sağlık birimleri verir.

Hormonlu yöntemler

Doğum kontrol hapları, koruyucu iğneler, deri altı implant ve hormonlu rahim içi araçlar bu gruptadır. Bu yöntemler vücuda dışarıdan hormon verilmesi yoluyla gebeliği önlemeyi amaçlar. Migren, kalp-damar hastalıkları, yüksek tansiyon, şeker hastalığı gibi bazı sağlık durumlarında ya da emzirme döneminde bu yöntemlerin uygunluğu ayrıca değerlendirilir. Bulantı, adet düzeninde değişiklik ve duygu durumunda dalgalanma gibi yan etkiler görülebilir. Bu nedenle hormonlu bir yönteme başlamadan, değiştirmeden ya da bırakmadan önce mutlaka hekime danışılmalıdır.

Rahim içi araç (spiral)

Rahim içine hekim tarafından yerleştirilen küçük bir araçtır. Bakırlı ve hormonlu türleri vardır. Uzun süreli bir yöntemdir ve düzenli hekim kontrolü gerektirir. Kanama düzeninde değişiklik ya da ağrı gibi yan etkiler görülebilir; bu durumda kontrolleri aksatmamak önemlidir.

Bariyer yöntemler: Kondom ve kadın kondomu

Erkek kondomu (prezervatif), penise geçirilen ince bir kılıftır; kadın kondomu ise vajen içine yerleştirilen kese biçiminde bir üründür. Bariyer yöntemlerin önemli bir özelliği, gebeliğe karşı korumanın yanında cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı da koruma sağlamalarıdır. Doğru kullanım, yırtılma ya da kayma gibi sorunların önüne geçmek için önemlidir. Spermisit adı verilen, vajene uygulanan fitil, tablet ya da köpük biçimindeki ürünler de bu grupta değerlendirilir; tek başına kullanıldığında koruyuculuğu sınırlı kabul edilir.

Geleneksel yöntemler: Geri çekilme ve takvim

Geri çekilme yöntemi, boşalmanın vajen dışında gerçekleşmesine dayanır. Takvim yöntemi ise adet döngüsü takip edilerek doğurgan günlerde ilişkiden kaçınmayı ya da korunmayı esas alır. Herhangi bir araç gerektirmedikleri için sıkça tercih edilirler; ancak hekimler bu yöntemleri güvenilirliği sınırlı yöntemler arasında değerlendirir. Bu yöntemlerle korunan çiftlerde “acaba oldu mu?” kaygısı daha sık yaşanabilir.

(Bkz: İşte Erkeklerin En Sevdiği Seks Pozisyonları)

Kalıcı yöntemler: Tüp ligasyonu ve vazektomi

Kadında tüplerin bağlanması (tüp ligasyonu) ve erkekte sperm kanallarının kapatılması (vazektomi) kalıcı kabul edilen cerrahi yöntemlerdir. Geri dönüşü her zaman mümkün olmadığı için, ileride çocuk isteme olasılığı dikkatle düşünülerek ve hekimle ayrıntılı biçimde konuşularak karar verilmelidir. Vazektominin cinsel yaşam ve erkeklik algısı üzerindeki psikolojik etkilerini vazektomi ve cinsellik yazısında ele aldık.

Acil durumlar: Korunmasız ilişki ya da yöntem başarısızlığı

Korunmasız bir birliktelik olduysa ya da kondom yırtılması gibi bir yöntem başarısızlığı yaşandıysa zaman önemlidir. Acil korunma seçenekleri bulunmaktadır; ancak hangi seçeneğin uygun olduğunu ve ne kadar süre içinde başvurulması gerektiğini öğrenmek için vakit kaybetmeden bir hekime, aile sağlığı merkezine ya da eczacıya danışmalısınız. Acil korunma, düzenli bir doğum kontrol yönteminin yerine geçmez.

“Anal Sex Nedir? Nasıl Yapılır?” adlı yazıyı okumak için tıklayınız.

Doğum kontrol yöntemi seçimi neden psikolojik bir konudur?

Doğum kontrolü çoğu zaman yalnızca tıbbi bir karar gibi görülür. Oysa danışma odasında bu konunun çok daha fazlası olduğu görülür. Yöntem seçimi; kişinin bedeniyle ilişkisini, eşine duyduğu güveni, gelecek planlarını ve cinsellikten aldığı keyfi doğrudan etkileyebilir.

• Gebelik kaygısı: Güvenmediği bir yöntem kullanan kişi, birliktelik sırasında rahatlayamayabilir. Bu kaygı uyarılmayı ve hazzı azaltabilir, zamanla cinsel isteksizliğe dönüşebilir.
• Sorumluluğun tek tarafa yüklenmesi: Toplumda doğum kontrolü çoğu zaman “kadının işi” olarak görülür. Yıllarca bu sorumluluğu tek başına taşıyan kadın, yorgunluk ve kırgınlık hissedebilir.
• Bedene dair endişeler: Hormonlu yöntemlerin yan etkileri ya da rahim içi araç gibi uygulamalar, bazı kişilerde bedenine yabancılaşma ya da kontrol kaybı hissi yaratabilir.
• Kulaktan dolma bilgiler: “Hap kısırlık yapar”, “spiral kilo aldırır” gibi doğrulanmamış inanışlar gereksiz korkulara yol açabilir. Bu soruları hekime sormak, kaygıyı azaltmanın en sağlıklı yoludur.
• Kararsızlık ve gelecek planları: Çocuk isteyip istemediğinden emin olamamak ya da eşlerin bu konuda farklı düşünmesi, yöntem seçimini de zorlaştırır.

Çiftler doğum kontrolünü nasıl birlikte konuşabilir?

Doğum kontrolü, iki kişinin hayatını ilgilendiren ortak bir karardır. Bu konuyu açıkça konuşabilen çiftler, hem gebelik kaygısını hem de birbirlerine karşı biriken kırgınlıkları azaltabilir. Konuşurken şu sorular yol gösterici olabilir:

• Şu anda çocuk sahibi olmak istiyor muyuz? Gelecekte nasıl bir plan düşünüyoruz?
• Kullandığımız yöntem ikimizi de rahat hissettiriyor mu?
• Sorumluluğu nasıl paylaşıyoruz? Birimiz kendini yalnız hissediyor mu?
• Bir yan etki ya da kaygı olduğunda bunu birbirimize rahatça söyleyebiliyor muyuz?
• Hekime birlikte gitmek bizi rahatlatır mı?

Çocuk sahibi olma konusunda eşler aynı yerde değilse, bu fark yöntem seçiminden önce konuşulmalıdır. Bu konuda çocuk sahibi olma konusunda anlaşamayan çiftler yazısı size yol gösterebilir. Doğum sonrası dönemde cinselliğe dönüş ve korunma soruları için doğum sonrası cinsellik yazısına da göz atabilirsiniz.

Ne zaman psikolojik destek almak faydalı olabilir?

Yöntem seçimi ve kullanımı hekimin alanıdır. Ancak aşağıdaki durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek de iyi gelebilir:

• Gebelik korkusu nedeniyle cinsellikten kaçınıyor ya da birliktelik sırasında rahatlayamıyorsanız
• Doğum kontrolü konusu eşinizle sürekli tartışmaya dönüşüyorsa
• Çocuk sahibi olma konusunda karar veremiyor ya da eşinizle farklı düşünüyorsanız
• İstenmeyen bir gebelik ya da gebelik korkusu sonrasında yoğun kaygı, suçluluk ya da üzüntü yaşıyorsanız

Bu tür durumlarda cinsel terapi ya da çift danışmanlığı görüşmeleri, kaygıyı anlamak ve çift olarak ortak bir dil kurmak için destek sunar. Gençlerin ve ailelerin bu konudaki bilgi ihtiyacına dair cinsel sağlık eğitimi yazısı da tamamlayıcı olabilir.

Sık Sorulan Sorular

En etkili doğum kontrol yöntemi hangisidir?

Herkes için tek bir “en etkili” yöntem yoktur. Yöntemin koruyuculuğu doğru ve düzenli kullanıma, kişinin sağlık durumuna ve yaşam koşullarına göre değişir. Size uygun yöntemi jinekoloji uzmanı ya da aile hekiminizle birlikte belirlemeniz gerekir.

Doğum kontrol hapı ruh hâlini etkiler mi?

Bazı kişiler hormonlu yöntemleri kullanırken duygu durumunda değişiklik fark ettiğini anlatır. Böyle bir değişiklik fark ederseniz ilacı kendiniz bırakmadan hekiminizle konuşmalısınız. Ruh hâlinizdeki değişiklikler sürüyorsa bir ruh sağlığı uzmanından da destek alabilirsiniz.

Gebelik korkusu cinsel isteği azaltır mı?

Evet, azaltabilir. Sürekli “ya hamile kalırsam” kaygısı taşımak, birliktelik sırasında rahatlamayı ve keyif almayı zorlaştırır. Güvendiğiniz bir yöntemi hekiminizle belirlemek ve kaygıyı eşinizle konuşmak bu döngüyü hafifletebilir.

Doğum kontrol yöntemleri cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korur mu?

Yöntemlerin çoğu yalnızca gebeliğe karşı koruma amaçlıdır. Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma için kondom gibi bariyer yöntemler gerekir. Bu konuda ayrıntılı bilgi için hekiminize danışabilirsiniz.

Kaygıyı konuşmak, yakınlığı kolaylaştırır

Doğum kontrolü, bedeninizle ilgili olduğu kadar ilişkinizle ve geleceğinizle ilgili bir konudur. Yöntem seçimini hekiminizle yaparken, bu sürecin yarattığı kaygıyı, eşinizle yaşadığınız anlaşmazlıkları ya da cinsel yaşamınızdaki değişiklikleri konuşmak isterseniz Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile bir ilk görüşme planlayabilirsiniz. Görüşmeler Adana Çukurova’da yüz yüze ya da Türkiye genelinde online yapılabilir. Bilgi ve randevu için WhatsApp’tan yazabilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve yöntem önerisi değildir; doğum kontrol yöntemi seçimi için jinekoloji uzmanına ya da aile hekiminize başvurunuz. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.