Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğunda İlaç Dışı Yaklaşımlar

Merhaba, ben Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey. Adana’da uzun yıllardır dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) alanında çalışıyorum. Çocuklarda, ergenlerde ve yetişkinlerde en çok sorulan başlıklardan biri şu: “DEHB’de ilaç dışında neler yapılabilir?” Bu yazıda o soruyu olduğu gibi, abartmadan ve eksiltmeden ele almaya çalışacağım.

Aşırı hareketlilik, dikkat ve odaklanma güçlüğü, dürtüsellik şeklinde kendini gösteren DEHB, çocukluk çağında sık karşılaşılan gelişimsel tablolardan biridir. Desteklendiğinde işlevsellikte belirgin ilerleme görülebilir; ele alınmadığında ise zorluklar erişkinlik dönemine kadar sürerek eğitim, iş ve sosyal yaşamı etkileyebilir.

Önce Net Bir Çerçeve: İlaç Kararı Kimindir?

Görüşmelerimde en sık karşılaştığım iki uç var. Bir tarafta “bu iş yalnızca ilaçla olur” diyenler, diğer tarafta “ilaca kesinlikle karşıyım” diyenler. İkisi de sürecin başında alınmış, çocuğun kendisine bakmadan verilmiş kararlar.

Burada durumumu açıkça söylemem gerekiyor: ilaç kullanılıp kullanılmayacağı, hangi ilacın hangi dozda kullanılacağı, etkisi, yan etkileri ve ne kadar süreceği hekimin değerlendireceği bir konudur. Bir psikoterapist olarak bu başlıkta öneride bulunmam, bir ilacın etkisini ya da etkisizliğini iddia etmem doğru olmaz. Bu yazı, ilaç yerine geçecek bir seçenek listesi değildir.

Bu yazının konusu şu: ilaç kullanılsın ya da kullanılmasın, DEHB’de psikososyal desteğin ve günlük düzenlemelerin kendine ait bir yeri vardır. Çoğu durumda destek süreci çok bileşenlidir; terapi, ebeveyn eğitimi, okul düzenlemeleri ve gerektiğinde hekimin planladığı tıbbi tedavi birlikte yürür. Psikolojik danışmanlıkla hekimliğin nerede ayrıldığını merak ediyorsanız psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazısı bu ayrımı açıklıyor.

Doğru Tanı Olmadan Hiçbir Yöntem Anlamlı Değildir

Bu konuda en çok hassasiyet gösterdiğim nokta, her hareketli ya da dikkati dağınık çocuğa bu tanının konulmamasıdır. Uygun değerlendirme araçları ve görüşmeler yapılmadan, birden fazla ortamdan bilgi alınmadan tanıdan söz edilmemelidir.

Dikkat sorunları yalnızca DEHB’den kaynaklanmaz. Kaygı, uyku düzensizliği, işitme ya da görme sorunu, öğrenme güçlüğü, ailedeki bir kayıp veya ayrılık süreci de benzer belirtiler üretebilir. Yanlış adrese yapılan bir müdahale, çocuğun asıl ihtiyacını geciktirir. Tanı ölçütlerini ayrıntılı okumak isterseniz Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Değerlendirme tamamlandıktan sonra çocuğun, ailenin, öğretmenin ve uzmanın birlikte yürüteceği bir süreç başlar. Bu iş birliği olmadan hangi yöntem seçilirse seçilsin sonuç sınırlı kalır.

Psikososyal Destek: Uygulamada Öne Çıkan Yaklaşımlar

DEHB’de ilaç dışı destek denince akla ilk gelen, kanıtı en oturmuş başlıklar şunlardır.

Davranışçı Ebeveyn Eğitimi

Uygulamada en çok geri dönüş aldığım çalışma budur. Anne ve babayla; yönergelerin nasıl verileceği, olumlu davranışın nasıl pekiştirileceği, sınırın nasıl tutarlı biçimde konulacağı ve çatışmanın nasıl büyümeden yönetileceği üzerinde çalışılır.

Buradaki amaç aileyi “terapist” yapmak değildir. Amaç, evdeki günlük etkileşimin çocuğun zorlandığı becerileri yıpratmak yerine desteklemesidir. Aileler çoğu zaman şunu fark eder: çocuk değişmeden önce evdeki tepki düzeni değişir, ardından çocuğun davranışı da yumuşar.

Bilişsel Davranışçı Yaklaşımlar

Özellikle ergen ve yetişkinlerde; işi parçalara bölme, önceliklendirme, zaman planlama, erteleme ile baş etme ve dürtüsel tepkiyi fark edip duraklama üzerine çalışılır. Çocuklarda ise bu beceriler daha somut ve oyun temelli biçimde ele alınır.

DEHB’ye sık eşlik eden bir başlık da öz güven yıpranmasıdır. Yıllarca “tembel”, “düzensiz”, “umursamaz” olarak nitelenen bir çocuk ya da yetişkin, kendisi hakkında bu cümlelere inanmaya başlar. Bu inancın ele alınması, dikkat becerileri kadar önemlidir.

Oyun Temelli Çalışma

Küçük yaş grubunda çocuk zorlandığı alanı sözle anlatamaz. Oyun, çocuğun sırasını bekleme, kurala uyma, kaybetmeye dayanma ve dürtüsünü erteleme becerilerini güvenli bir ortamda deneyebilmesini sağlar. Oyun içinde kazanılan bu deneyim, zamanla sınıf ve ev ortamına taşınır.

Okulla İş Birliği

Çocuğun gününün önemli bir bölümü okulda geçtiği için, sınıf içi düzenlemeler destek sürecinin ayrılmaz parçasıdır. Oturma düzeni, yönergelerin yazılı olarak da verilmesi, uzun ödevlerin parçalara bölünmesi ve çocuğun hareket ihtiyacına küçük görevlerle alan açılması sık kullanılan düzenlemelerdir.

Günlük Yaşam Düzeni: Küçük Görünen, Etkisi Büyük Başlıklar

Fiziksel Etkinlik

Düzenli fiziksel etkinliğin dikkat, ruh hali ve uyku üzerinde olumlu etkileri olduğu bilinir. Çocuğun günlük olarak hareket edebileceği bir zaman aralığı ayırmak, hem birikmiş enerjinin boşalmasını hem de akşam saatlerinde daha kolay sakinleşmeyi sağlar.

Bunun için ücretli bir spor branşına yazılmak şart değildir. Arkadaşlarıyla top oynamak, parkta koşmak, bisiklete binmek ya da yürüyüşe çıkmak da işe yarar. Önemli olan etkinliğin türü değil, düzenli olmasıdır.

Uyku Düzeni

Uyku, DEHB’de en çok göz ardı edilen başlıktır. Uyku süresi kısaldığında ya da düzen bozulduğunda dikkat ve dürtü kontrolü ilk etkilenen alanlardır; tablo olduğundan ağır görünmeye başlar. Yatma saatinin sabitlenmesi, yatmadan önceki saatte ekranın kapatılması ve sakin bir geçiş rutini çoğu ailede fark yaratır.

Beslenme

Beslenme konusunda internette çok sayıda iddialı içerik var. Dürüst olmak gerekirse: dengeli ve düzenli beslenmenin genel sağlık ve ruh hali üzerinde olumlu etkisi vardır, ancak belirli bir gıdanın DEHB’nin nedeni olduğunu ya da diyet değişikliğinin tabloyu ortadan kaldıracağını söylemek doğru olmaz.

Bazı çocuklarda belirli katkı maddelerine karşı bireysel duyarlılık bildirilmiştir; bu, herkes için geçerli bir kural değildir. Kısıtlayıcı bir diyet uygulamadan önce mutlaka çocuğu izleyen hekimle görüşülmelidir. Öğün atlamamak, kahvaltıyı ihmal etmemek ve şekerli içecekleri sınırlamak ise her çocuk için makul önerilerdir.

Ekran Alışkanlıkları

Ekran kullanımı DEHB’nin nedeni değildir; ancak sürekli ve hızlı uyaran sağlayan içerikler, yavaş ilerleyen işlere (ödev, kitap, sohbet) tahammülü zorlaştırabilir. Ekran süresini yasak-serbest tartışmasına dönüştürmek yerine, gün içinde nereye yerleştiğini birlikte planlamak daha sürdürülebilir olur.

Sık Duyulan Ama Kanıtı Tartışmalı Yöntemler

Bu başlığı özellikle ekliyorum, çünkü aileler karşılarına çıkan her yöntem hakkında dürüst bir değerlendirme duymayı hak ediyor.

Neurofeedback, bilgisayar destekli dikkat eğitimi programları, işitsel eğitim yöntemleri, beyin egzersizi setleri ve çeşitli eliminasyon diyetleri zaman zaman DEHB için önerilmektedir. Bu yöntemlerin bir kısmı üzerinde çalışmalar sürmektedir; ancak bugün için etkinlikleri konusunda tartışma devam etmektedir ve hiçbiri, etkisi yerleşmiş yaklaşımların yerine geçecek bir seçenek olarak sunulamaz.

Böyle bir yöntem önerildiğinde ailelere şunları sormalarını öneriyorum:

• Bu yöntemin benim çocuğumdaki hedefi tam olarak nedir ve nasıl ölçülecek?
• Kaç seans sonra bir değerlendirme yapılacak ve işe yaramazsa ne olacak?
• Uygulayan kişinin bu alandaki eğitimi ve yetkisi nedir?
• Bu yöntem, hâlihazırda sürdürdüğüm destek sürecinin yerine mi geçiyor, yanına mı ekleniyor?
• Vaat edilen sonuç, gerçekçi bir beklenti mi yoksa fazla iddialı bir söz mü?

Net bir yanıt alınamayan, “birkaç seansta sonuç” vaat eden ya da mevcut tedaviyi bırakmayı öneren yaklaşımlardan uzak durmakta fayda vardır. DEHB’de ilerleme zamanla ve emekle gelir. Uygulanan yaklaşımların karşılaştırmasını okumak isterseniz DEHB Tedavi Yöntemleri Nelerdir? yazısına bakabilirsiniz.

Gerçekçi Beklenti Nasıl Kurulur?

DEHB’de amaç, çocuğu başka bir çocuğa dönüştürmek değildir. Amaç şudur: zorlandığı alanlarda işlevselliğini artırmak, güçlü yanlarını görünür kılmak, evdeki ve okuldaki sürtünmeyi azaltmak.

Bu süreçte ilerleme doğrusal olmaz. İyi giden haftaların ardından zorlu dönemler gelebilir; sınav dönemleri, taşınma, hastalık ya da uyku düzeninin bozulması tabloyu geçici olarak ağırlaştırabilir. Bu, sürecin başarısız olduğu anlamına gelmez.

Ailelere ilerlemeyi somut göstergelerle izlemelerini öneriyorum: sabah hazırlanma süresi, ödeve başlama süresi, akşam çıkan tartışma sayısı, öğretmenden gelen geri bildirimin niteliği. Bu göstergeler, “daha iyi mi oldu?” sorusuna duygudan bağımsız bir yanıt verir. Çocuğunuza günlük olarak nasıl destek olabileceğinizi DEHB’li Bir Çocuğa Nasıl Destek Olunur? yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İlaç kullanmadan destek süreci yürütülebilir mi?

Bu karar çocuğun tablosuna, belirtilerin şiddetine ve eşlik eden başka bir zorluk olup olmadığına göre değişir ve değerlendirmesi hekime aittir. Psikososyal desteğin kendine ait bir yeri her durumda vardır; ancak her çocuk için önceden verilmiş tek bir yanıt yoktur.

Terapi ile ilaç birlikte yürütülür mü?

Uygulamada sıkça birlikte planlanır. İlaç tarafını hekim yönetir; psikolojik danışmanlık tarafında ise beceriler, aile içi düzen ve okul iş birliği üzerinde çalışılır. İki tarafın birbirinden haberdar olması sürecin niteliğini artırır.

Ne kadar sürede fark görülür?

Süre kişiden kişiye değişir; belirtilerin şiddeti, ailenin ve okulun sürece katılımı belirleyicidir. Bu nedenle ilk görüşmede net bir takvim vermek doğru olmaz. Hedefler ve izlem aralıkları değerlendirme sonrasında birlikte belirlenir.

Yetişkinler için de geçerli mi?

Evet. Yetişkinlerde çalışma daha çok zaman yönetimi, planlama, erteleme, iş yaşamındaki düzen ve ilişkilerdeki tekrar eden zorluklar üzerinden yürür. Konuyu yetişkin tarafından okumak isterseniz Hep Hareket Halindeyim, Acaba DEHB’m mi Var? yazısına bakabilirsiniz.

Görüşmeler online yapılabilir mi?

Ergen ve yetişkin görüşmeleri için online görüşme uygun bir seçenek olabilir. Küçük çocuklarda yüz yüze çalışma çoğu zaman daha verimlidir. Bu karar ilk değerlendirmede birlikte verilir.

Randevu ve İletişim

Çocuğunuzda, ergeninizde ya da kendinizde dikkat, odaklanma ve dürtü kontrolüyle ilgili zorlanmalar varsa ilk adım bir değerlendirme görüşmesidir. Adana ve çevre illerde yüz yüze, Türkiye’nin diğer şehirlerinden online görüşme planlanabilir. Ayrıntılı bilgi için çocuk danışmanlığı ve ergen danışmanlığı sayfalarını inceleyebilir, 0543 108 25 76 numarasından ulaşabilir ya da iletişim sayfasındaki formu kullanabilirsiniz. Güncel ücret bilgisi psikoterapi ücretleri sayfasındadır.

Bu yazı bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.