Zeka Testleri Nasıl Yorumlanır? Puan Aralıkları Nelere Karşılık Gelir?

Üstün zekanın tespit edilebilmesi için bireylere uygulanan testi tanımlamadan önce, zekâ nedir? Üstün zekâlı kime denir? Açıklamaya çalışalım.

Zekâ, birçok bilim insanı ve düşünürün tanımlamalarına karşın, yalnızca tek bir anlamı olan kavram değildir. Zekânın tarifini eğitimciler, öğrenme yeteneği olarak açıklarken; biyologlar, çevreye uyum sağlama yeteneği, diyebilmektedir. Bunun dışında, psikologlar “muhakeme edebilme ve bu metotla karar verebilme, sonuca ulaşabilme yeteneği” demektedirler. Bilgiyi işleyebilme yeteneği şeklinde tarif de edilebilmektedir.

Hem bir eğitimci hem yazar hem de psikoloji ve zekâ alanlarında tanınan Dr. Rudolph Pintner’e (1884 – 1942) göre, Bireyin göreceli olarak yeni durumlara ve koşullara uyum sağlama yeteneğidir zekâ.

Amerikalı bir psikolog ve psikometrik olan Robert J. Sternberg. Cornell Üniversitesi’nde İnsani Gelişim Profesörü olarak eğitime katkı sağlayan bir bilim insanı. Cornell’e katılmadan önce ise Sternberg, Wyoming Üniversitesi’nin başkanlığını üstlenmişti. Sternberg; “Bilgi işleme sürecini otomatik hale getirmek ve yeni durumlara en uygun davranışı sergilemeye dönük zihinsel kapasite” olarak tanımlamıştır.

Birbirinden farklı sayılabilecek birçok tanım arasında, en yaygın kabul gören ve istifade edilen; hâlihazırda, Harvard Üniversitesi’nde çalışmalarına devam eden, Amerikalı bir psikolog Howard Gardner’ın çoklu zekâ kuramıdır.

 “İnsanlardaki zekânın tek bir boyutta değil, çok farklı boyutlarda değerlendirilmesi” gerçeğini ortaya atmıştır. Sekiz farklı zekâ alanından bahsetmiş ve her bireyde, bu zekâ alanlarından bazılarının daha baskın olduğunu söylemiştir. Gardner’in ortaya koyduğu Çoklu Zekâ Envanteri değerlendirilmelidir. Bu kuram / kavram, bireyin yaşamında sekiz farklı zekâ alanından hangilerini yoğun olarak kullanabildiğini ve varsa gelişmemiş ya da az gelişmiş zekâ alanlarını tespit edebilmesine yardımcı olacaktır.

Çoklu zekâ kuramında 8 çeşit zekâ belirlenmiştir. 

1. Sözel / Dilsel (verbal/linguistic) Zekâ
2. Mantıksal / Matematiksel (logical/mathematical) Zekâ
3. Görsel / Uzamsal (visual/spatial) Zekâ
4. Bedensel / Kinestetik (bodily/kinesthetic) Zekâ
5. Müziksel/ Ritmik (musical/rhytmic) Zekâ
6. Kişiler arası / Sosyal (interpersonal) Zekâ
7. Kişisel / İçsel (öze dönük/interpersonal) Zekâ
8. Doğa Zekâsı,

Üstün zekâ ise, normalüstü veya yüksek zekâ şeklinde tanımlanabilir. Günümüzde, üstün zekâ ve üstün yetenek kavramları birlikte; hatta tek bir kavram olarak kullanılabilmektedir. Buna göre, her iki kavramı açıklayan çok sayıda tanım vardır. Bu tanımlar, geleneksel olanlar ve çağdaş olanlar olarak gruplandırılabilir. Geleneksel tanım sadece tek bir kritere bağlıdır, bu kıstas da zekâyla ilişkili olarak “Yüksek IQ Puanına” karşılık gelmektedir. Oysa günümüz tanımı, çok daha fazla sayıda kriteri içermektedir.  “Üstün zekâlı ve üstün yetenekli” bireyi tanımlamak için uygulanan testler,

Grup Zekâ Testleri: En sık kullanılan grup zekâ testlerinden bazıları şunlardır: 

• Otis-Lennon Okul Yetenek Testi
• Bilişsel Yetenekler Testi
• Kapsamlı Temel Beceriler Testi
• Ayrıştırıcı Yetenek Testleri
• Matris Benzerlikler Testi
• Raven İlerlemeli Matrisler Testi
• Naglieri Sözel Olmayan Yetenek Testi

Grup Başarı Testleri: Iowa Temel Beceriler Testi, Kaliforniya Başarı Testi ve Bilişsel Yetenekler Testi yaygın olarak kullanılan grup başarı testleri arasında yer almaktadır.

Derecelendirme Ölçekleri ve Kontrol Listeleri: Derecelendirme ölçekleri ve kontrol listeleri gözlemlerin belirli davranışlar üzerine yoğunlaşmasını sağlamak ve farklı öğrenme stillerini ve türlerini dikkate almak için geliştirilmiştir.

Yaratıcılık Testi: Renzulli’ye (1986) göre yaratıcılık, üstün zekânın önemli bir bileşenidir.

Bireysel Zekâ Testleri: Bireysel zekâ testleri; sözel ve sözel olmayan akıl yürütme, akılda tutma, kavrama, soyut düşünme ve sayısal yetenek gibi farklı alanlardaki performansı belirlemeye yönelik alt testlerden oluşmaktadır

Ülkemizde, üstün zekâlı öğrencileri belirlemek amacıyla bakanlıkça belirlenip sıklıkla uygulanan test WISC-R testidir. Bu test, testin uygulanması ve puanlanmasına yönelik özel eğitim almış psikologlar tarafından öğrenciye bire bir uygulanır ve ortalama bir buçuk saatte tamamlanır. Ayrıca, 2016 yılında birinci ve ikinci sınıflar için genel yetenek alanındaki değerlendirme, Kaufman Brief-2 (KBIT-2) Testi kullanılarak gerçekleştirilmeye başlanmıştır.

Bireysel testlerde, ortaya çıkan sonuçlara göre, puanlama yapılır.

• 0-25 arası; çok ileri derece zihinsel yetersizlik durumudur
• 25-45 ileri derecede zihinsel yetersizlik.
• 45-65 arası; orta derecede zekâya sahiptir.
• 65-75 arası; hafif derece zihinsel yetersizlik durumudur.
• 75-100 arası; donuk normal zihinsel durumdur.
• 100 ile 115 arası; parlak normal zekâ durumudur.
• 115-125 arası; süper normal bir zekâ düzeyidir.
• 125-130 arası; bir zekâda çok hızlı bir konuşma dikkat çekiyor.
• 132 üstün bir zekâdır.
• 160 civarı; süper zekâ yani dahidir.

Diğer bir yorumlama,

• 20-34 Oldukça Düşük Zekâ Düzeyi
• 35-49 Yüksek Derecede Zekâ Geriliği
• 50-69 Orta Derecede Zekâ Geriliği
• 70-79 Düşük Derecede Zekâ Geriliği
• 80-89 Donuk Normal
• 90-109 Normal Zekâ
• 110-119 Parlak Zekâ
• 120-129 Üstün Zekâ
• 130-139 Çok Üstün Zekâ
• 140-149 Neredeyse Dahi
• 150+ Dahi

Olarak görülmekte; ancak dikkat edilir ise, yorumlamaların ortak olduğu nokta, “Üstün Zekâ” ve “Dâhilik” derecelendirmelerindedir. Yoğun çalışmanın eseri oluşturulan bu değerlemeler yalnızca işin uzmanı kişilerce değerlendirilebilmektedir. Üstün zekalı olduğunu düşündüğünüz sevdiklerinizi için yapacak olduğumuz testler ve değerlendirmeler size yol gösterecek ve belirli zorlukları aşmakta yardımcı olacağı kanısındayız.  Gözlem yolu ile değerlendirmelerin doğru sonuçlara ulaştırması her zaman mümkün olmayabilir. Üstün zekalı kişilerin çevre ile uyumu, adaptasyonu, eğitim kalitesi, zekasını faydalı ve etkin kullanabilmesi için bu değerlemelerin hayati önem taşıdığını unutmamanızı erken alınan rehberlikle başarılarını zirveye çıkaracağının önemli olduğunu bilmenizi isteriz.