Adana’da Çocuklarda Özgüven Eksikliği ve Sosyal Kaygı

Çocuklarda özgüven eksikliği, çocuğun kendini yetersiz görmesi ve yeni bir işi denemekten kaçınmasıdır; sosyal kaygı ise başkalarının önünde mahcup olma ya da yargılanma korkusudur. İkisi sık sık birlikte görülür ve birbirini besler. Her utangaç çocuk sosyal kaygı yaşamaz. Kaygı günlük hayatı kısıtlıyorsa ebeveyn rehberliği ve çocukla psikolojik danışmanlık desteği yardımcı olabilir.

Çocuğunuzun okulda, parkta ya da aile ortamında neden geri çekildiğini konuşmak isterseniz, Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile ilk görüşme hakkında WhatsApp’tan bilgi alabilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayabilirsiniz. Yüz yüze görüşmeler Adana Çukurova’da, ebeveyn görüşmeleri Türkiye genelinde online yapılabilir.

Çocuklarda özgüven eksikliği ve sosyal kaygı nedir, nasıl fark edilir?

Özgüven, çocuğun “bunu deneyebilirim, yanılsam da toparlanırım” duygusudur. Özgüveni zayıf bir çocuk, çoğu zaman yeteneği olmadığı için değil, hata yapmaktan ya da olumsuz değerlendirilmekten korktuğu için geri durabilir. Sosyal kaygıda ise korkunun odağı başkalarıdır: “Gülerlerse, yanlış söylersem, herkes bana bakarsa” düşünceleri.

Utangaçlık bir mizaç özelliği olabilir. Yeni ortamda önce izleyen, sonra yavaş yavaş katılan çocuk çoğu zaman sağlıklı bir uyum sürecindedir. Fark, sürede ve kısıtlamada ortaya çıkar: haftalar geçtiği hâlde sınıfta hiç konuşmayan, doğum günü davetlerine gitmemek için karın ağrısından yakınan ya da arkadaşı olduğu hâlde teneffüste tek başına kalan bir çocuk daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir.

Hangi davranışlar dikkat çekebilir?

• Kaçınma: Tahtaya kalkmak, sipariş vermek, telefonda konuşmak gibi durumlardan sürekli uzak durmak.
• Kendini küçümseyen cümleler: “Ben beceremem”, “Zaten kimse benimle oynamaz.”
• Bedensel yakınmalar: Okul ya da etkinlik öncesi karın ağrısı, bulantı, baş ağrısı. Bu yakınmalarda önce çocuk doktoru değerlendirmesi yapılmalıdır; tıbbi neden dışlanmadan kaygıyla açıklanmamalıdır.
• Aşırı onay arama: Her çizimden, her cevaptan sonra “Doğru mu, güzel mi?” diye sormak.
• Evde rahat, dışarıda sessiz olmak: Ailesiyle konuşkan olan çocuğun okulda neredeyse hiç sesini çıkarmaması.

Özgüven eksikliği ve sosyal kaygı nasıl bir döngüye dönüşür?

Döngü genellikle bir kaçınmayla başlar. Çocuk korktuğu durumdan uzak durunca o an rahatlar. Ancak bu rahatlama “Demek ki gerçekten tehlikeliydi, ben bununla baş edemem” mesajını güçlendirir. Bir sonraki sefer kaçınma isteği daha erken gelir. Sosyal becerilerini deneme fırsatları azaldıkça çocuk kendini daha yetersiz hissedebilir. Çocuklarda kaygının genel işleyişini çocukların kaygılarını anlamak yazısında ayrıntılı okuyabilirsiniz.

Ebeveynler evde neye dikkat edebilir?

Birçok anne baba, çocuğu doğum günü masasında sessizce otururken onun yerine konuşmaya başlar. Niyet korumaktır; ama çocuk böylece “Benim yerime başkası halleder” sonucunu çıkarabilir. Ebeveynin rolü, korkuyu ortadan kaldırmak değil, çocuğun korkuyla birlikte küçük bir adım atabilmesine eşlik etmektir.

• Kurtarmak yerine eşlik etmek: Garsona siparişi çocuk söyleyecekse yanında durun, cümleyi tamamlamayın; birkaç saniye beklemek de destektir.
• Çabayı adlandırmak: “Ne kadar akıllısın” yerine “Çekindiğin hâlde elini kaldırdın” demek, sonuçtan çok cesareti görünür kılar. Başarı ile öz değerin neden karıştığını sınav kaygısı ile özgüven arasındaki bağlantı yazısı anlatır.
• Etiketlerden kaçınmak: Çocuğun yanında “O çok utangaçtır” demek, çocuğun bu tanımı kimliği gibi taşımasına yol açabilir.
• Karşılaştırmamak: “Kardeşin ne güzel konuşuyor” cümlesi, çocuğa yetersizlik duygusunu bir kez daha yaşatır.
• Kendi tepkinizi izlemek: Sosyal ortamlarda sizin de gerildiğinizi fark ederseniz kendinizi suçlamayın; birkaç derin nefes alıp sakin bir sesle “Buradayım, acele etmiyoruz” demek çocuğunuza da yol gösterir.

Bu adımlar çocuğun yaşına göre uyarlanmalıdır. Okul öncesi bir çocuk için “parkta bir çocuğa topunu uzatmak” yeterli bir adım olabilirken, on yaşında bir çocuk için “sınıf arkadaşına bir soru sormak” uygun olabilir.

Evde kullanabileceğiniz araç: “Cesaret merdiveni”

Cesaret merdiveni, çocuğun korktuğu durumu en kolaydan en zora doğru küçük basamaklara bölen basit bir plandır. Çocuğunuzla sakin bir anda birlikte hazırlayın:

1. Hedefi seçin: “Teneffüste bir arkadaşıyla oyuna katılmak” gibi tek ve somut bir hedef.
2. Basamakları yazın: Örneğin önce arkadaşına günaydın demek, sonra oyunu yakından izlemek, sonra “Ben de oynayabilir miyim?” diye sormak.
3. Zorluğu puanlayın: Çocuk her basamağa 0-10 arasında bir “korku puanı” versin; en düşük puanlı basamaktan başlayın.
4. Tekrar edin: Bir basamak birkaç kez denenip korku puanı düşünce bir üst basamağa geçin.
5. Denemeyi kutlayın: Sonuç ne olursa olsun, denemiş olmasını konuşun; ödül olarak birlikte zaman geçirmek çoğu zaman yeterlidir.

Merdiven bir test değildir ve bir tanı koymaz. Çocuk zorbalığa uğruyor ya da bir ortamda gerçekten güvende değilse önce güvenlik sağlanır; tehdit içeren bir ortam alıştırma hedefi yapılmaz. Çocuk bir basamakta çok zorlanıyorsa ara basamak ekleyin; zorlamak ya da utandırmak döngüyü güçlendirebilir. İlk görüşmeye bu merdiveni getirirseniz, çalışma ondan başlayabilir.

Psikoterapötik yaklaşım: çocukla ve aileyle nasıl çalışılır?

Çocuklarda sosyal kaygı ve özgüven eksikliğiyle çalışmanın amacı çocuğu “cesur” yapmak değil, korkuyla baş etme becerilerini adım adım geliştirmektir. Süreç çocuğa ve aileye göre değişir; çözüm odaklı bir yaklaşımla şu başlıklar çalışılabilir:

• Duyguyu tanıma: Çocuğun kaygıyı bedeninde nerede hissettiğini fark etmesi ve adlandırması.
• Düşünceyle çalışma: “Herkes bana gülecek” düşüncesinin yaşına uygun biçimde sınanması. Bilişsel davranışçı yaklaşımın bu tür düşüncelerle nasıl çalıştığını bilişsel davranışçı terapi yazısında okuyabilirsiniz.
• Aşamalı yüzleşme: Cesaret merdiveninin seanslarda birlikte planlanması ve evde uygulanması.
• Sosyal beceri çalışması: Oyuna katılma, söz alma, hayır deme gibi becerilerin oyun ve canlandırmayla denenmesi.
• Ebeveyn görüşmeleri: Evde kurtarmadan eşlik etmenin, övgü dilinin ve sınırların birlikte planlanması.

Okula gitmeyi uzun süre reddetme, belirgin uyku ya da iştah değişimi, kendine zarar verme sözleri veya umutsuzluk ifadeleri varsa beklemeden değerlendirme istemek gerekir. Gerekli durumlarda çocuk psikiyatrisi hekimleri ile koordineli çalışılmaktadır. Acil bir tehlike varsa 112’yi arayın.

Akran zorbalığı şüphesi varsa akran zorbalığına uğrayan çocuğa destek yazısı ilk adımları anlatır.

Seans süreci ve Adana Çukurova ofisindeki işleyiş

İlk görüşmede ne olur? Genellikle önce ebeveynlerle konuşulur: çocuğun hangi ortamlarda zorlandığı, ne zamandır böyle olduğu, okuldan gelen gözlemler ve sizin için neyin değişmesini istediğiniz. Çocuğun ilk görüşmeye katılıp katılmayacağı yaşına ve ihtiyaca göre birlikte kararlaştırılır. Çocukla yapılan görüşmeler oyun ve sohbet yoluyla, onu zorlamadan ilerler. Çocuğun anlattıklarından ebeveynle neyin paylaşılacağı ve güvenlik gerektiren durumlarda gizliliğin sınırları ilk görüşmede açıklanır.

Seanslar yaklaşık 60 dakika sürer. Yüz yüze görüşmeler Adana Çukurova ilçesi Yüzüncüyıl Mahallesi’ndeki ofisimizde yapılır; Adana’da yaşayan aileler çocukla yüz yüze çalışmayı tercih edebilir. Ebeveyn görüşmeleri Türkiye’nin her yerinden online olarak da yürütülebilir. Görüşme sayısı çocuğa göre değişir; ilk görüşmede birlikte bir çerçeve çizilir.

Çocuklarla çalışmanın genel akışını çocuklarda psikolojik destek yazısında, hizmet ayrıntılarını çocuk danışmanlığı sayfasında bulabilirsiniz. Ücret bilgisi için psikoterapi ücretleri sayfasına bakabilirsiniz.

Çocuğunuzun geri çekilmesi sizi düşündürüyorsa, ilk görüşme hakkında WhatsApp’tan yazabilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayabilirsiniz. Görüşmeye gelmek bir karar vermek zorunda olduğunuz anlamına gelmez; önce durumu birlikte konuşuruz.

Sık Sorulan Sorular

Utangaç çocuk ile sosyal kaygısı olan çocuk arasındaki fark nedir?

Utangaç çocuk yeni ortamda önce çekinir, sonra zamanla katılır. Sosyal kaygıda ise korku haftalarca sürer ve çocuğun okula, oyuna ya da arkadaşlığa katılımını belirgin biçimde kısıtlar. Fark süre ve kısıtlamadadır; kesin değerlendirme bir uzmanla yapılır.

Çocuğumun özgüven eksikliği büyüyünce kendiliğinden geçer mi?

Kişiden kişiye değişir. Bazı çocuklar yeni deneyimlerle zamanla açılır. Kaçınma döngüsü yerleştiyse kendiliğinden gevşemeyebilir. Bu yüzden kaygı günlük hayatı kısıtlıyorsa beklemek yerine erken destek almak daha uygun olabilir.

Çocuğumu sosyal ortamlara zorla sokmalı mıyım?

Zorlamak da tamamen uzak tutmak da döngüyü güçlendirebilir. Daha yararlı olan, çocuğun baş edebileceği küçük adımları birlikte planlamaktır. Cesaret merdiveni bunun için başlangıç olabilir.

Okul öğretmeniyle ne paylaşmalıyım?

Çocuğun hangi durumlarda zorlandığını ve evde hangi küçük adımlar üzerinde çalıştığınızı paylaşabilirsiniz. Öğretmenden çocuğu sınıf önünde aniden konuşmaya zorlamamasını, bunun yerine küçük görevlerle katılımını desteklemesini rica edebilirsiniz.

Bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.