DEHB Kalıtsal mıdır?

Evet, DEHB kalıtımı tablonun ortaya çıkışında büyük bir paya sahiptir ve ailede öykü varsa çocukta görülme olasılığı artar. Ama kalıtım tek belirleyici değildir, tek bir “DEHB geni” de yoktur. Gebelik ve doğum koşulları, erken yaşantılar ve günlük düzen tablonun ne kadar zorlayacağını etkiler. Yatkınlık kader değil, erken fark edilebilecek bir olasılıktır.

DEHB kalıtımı sorusunu çoğu zaman biraz merak, biraz da suçlulukla sorarız; ikisi de anlaşılır. Aşağıda okuduklarınız size bir şey düşündürürse bunu acele etmeden, hazır olduğunuzda konuşabilirsiniz.

DEHB nedir, neden “nörogelişimsel” denir?

DEHB; dikkati sürdürmekte zorlanma, dürtüsel davranma ve yerinde duramama belirtilerinin çocuğun yaşından beklenenin ötesinde ve birden fazla ortamda sürmesiyle tanımlanır. “Nörogelişimsel” ifadesi, bunların sonradan edinilmiş bir alışkanlık değil, dikkat ve dürtü denetimiyle ilgili beyin ağlarının gelişim seyriyle ilişkili olduğunu anlatır.

Bu yüzden DEHB “disiplinsizlik” ya da “tembellik” diye okunduğunda çocuk haksız yere suçlanır. Belirtilerin ayrıntısı için DEHB belirtileri nelerdir yazısına göz atabilirsiniz.

“Ben de böyleydim” cümlesi DEHB kalıtımı hakkında ne anlatır?

Kalıtımın gündelik hayattaki yüzü çoğu zaman bu cümledir. Çocuğunun okul gözlemini dinleyen bir anne ya da baba, kendi sınıf yıllarını, unuttuğu ödevleri, yerinde duramadığı dersleri hatırlayabilir. Yetişkinlikte fark edilen DEHB tabloları da sıklıkla çocuğun değerlendirmesi sırasında gündeme gelir.

DEHB kalıtımı için bilinen çerçeve şudur: Tek bir gen yerine, dikkat, uyarılma ve ödül sistemleriyle ilişkili çok sayıda gen farklılığının birlikte etkisinden söz edilir. Bu yüzden aynı ailede bir kardeşte belirgin, diğerinde hafif bir tablo görülebilir ya da hiç görülmeyebilir. Ailede benzer bir örüntü varsa bu suçlanacak bir şey değil, değerlendirmeyi kolaylaştıran bir bilgidir.

DEHB kalıtımı bilgisi, çocuğa etiket yapıştırmak anlamına da gelmez. Aynı yatkınlığı taşıyan iki çocuğun okulda, arkadaşlıkta ve evde yaşadıkları çok farklı olabilir. Bu yüzden “bizde bu var” demek yerine, bu çocuğun bugün nerede zorlandığına bakmak daha çok işe yarar.

Suçluluk ve çatışma döngüsü nasıl kurulur?

Çocuk ödevini unutur, ebeveyn uyarır; uyarı sertleştikçe çocuk kaçınır, kaçındıkça işler daha çok aksar. Akşamlar gerginleşir. Çocuk kendini yetersiz hissetmeye başlar, ebeveyn de içinden “bu benden geçti” diye düşünerek bir yandan kızar, bir yandan kendini suçlar.

Bu döngüde kimse kötü niyetli değildir, ama herkes yorulur. Masa başındaki çatışmalar sürüyorsa ders çalışmaya oturamayan çocuk yazısındaki öneriler işinize yarayabilir. Kalıtımı bilmek burada bir kapı açar: suçlu aramak yerine “bu çocuğun işleyişi nasıl, neye ihtiyacı var?” sorusuna geçebilirsiniz.

DEHB kalıtımı tek başına yeterli mi?

Hayır. Yatkınlık, belirtilerin ne zaman ve ne şiddette görüneceğini tek başına belirlemez. DEHB’nin gelişimi ve seyriyle ilişkilendirilen başlıca etkenler şunlardır:

• Gebelikte sigara, alkol ya da madde kullanımı
• Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı
• Kurşun gibi toksik maddelere uzun süreli maruz kalma
• Süregelen aile içi çatışma, örselenme ve düzensiz yaşam koşulları
• Bozulmuş uyku düzeni ve gün içine dağılmamış ekran süresi

Bunların hiçbiri tek başına “DEHB’ye yol açar” denecek bir neden değildir. Daha doğru okuma şudur: yatkınlık varken bu koşullar belirtilerin günlük hayatı daha çok zorlamasına zemin hazırlayabilir. Evde şiddet ya da güvenliği tehdit eden bir durum varsa önce güvenlik gelir; acil durumda 112’yi arayın. Konunun geniş hâli DEHB’nin nedenleri nelerdir yazısındadır.

Ailede DEHB kalıtımı varsa hangi gözlemler işe yarar?

Ailede öykü olması çocuğu “aday” ilan etmeyi değil, gözlemi biraz daha erken ve düzenli yapmayı gerektirir. Okulla ortak bir dil kurun; öğretmenin gözlemi evdekinden farklıysa bu da bilgidir. Aynı saatte yatma, ödev için sade bir alan ve gün içinde hareket imkânı da belirtilerle baş etmeyi kolaylaştırır.

İşe yarayan küçük bir araç “aile dikkat notu”dur. İlk görüşmeye şu üç satırı götürebilirsiniz:

• Ben çocukken: Hangi konularda zorlanırdım, bana ne denirdi?
• Ailede: Benzer zorlukları anlatan başka biri var mı, ne yapmış?
• Çocuğumda bu hafta: Hangi durumda, ne kadar sürede zorlandı, ne işe yaradı?

Bugün yapabileceğiniz küçük adım: “Dikkatsiz” kelimesini bir kenara bırakıp bugün gördüğünüz tek bir sahneyi somut bir cümleyle yazın. Örneğin “Yemekten sonra çantasını hazırlarken üç kez başka bir şeye geçti” gibi. Çocuğa eşlik etme konusunda DEHB’li bir çocuğa nasıl destek olunur yazısı da pratik bir başlangıç sunar.

Psikoterapötik destek bu tabloda nasıl çalışır?

DEHB’de izlenen yol tek yöntemden ibaret değildir. Çocuğun yaşına, belirtilerin şiddetine ve eşlik eden zorluklara göre ebeveyn danışmanlığı, okulla iş birliği ve dikkat ile düzen becerilerine yönelik çalışmalar birlikte yürür. Amaç belirtileri yok saymak değil, çocuğun kendi işleyişini tanıması ve günlerin daha az yıpratıcı geçmesidir.

Kaygı, öğrenme güçlüğü ve uyku sorunları da benzer görünebildiği için ayırıcı değerlendirme önemlidir. Tanı ve ilaç kararı hekim değerlendirmesi gerektirir. Gerekli durumlarda psikiyatri hekimleri ile koordineli çalışılmaktadır.

İlk görüşmede ne olur?

Görüşmeleri Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey yürütür. İlk seansta ayrıntılı dinleme yapılır ve anamnez alınır: gelişim öyküsü, evdeki ve okuldaki gözlemler, ailedeki benzer öyküler konuşulur. Seans yaklaşık 60 dakika sürer. Yukarıdaki üç satırlık not burada işinize yarar.

Ofis Adana Çukurova’da, Yüzüncüyıl Mahallesi’ndedir; Türkiye’nin diğer illerinden online görüşme yapılabilir. Çocuğunuz için süreci merak ediyorsanız çocuk danışmanlığı sayfasına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

DEHB kalıtımı kesin bir sonuç mudur?

Hayır. Kalıtım yatkınlığı artırır; ancak ailede DEHB olması çocukta mutlaka görüleceği anlamına gelmez, ailede öykü olmayan çocuklarda da görülebilir. Yatkınlık, erken fark etmek ve doğru desteği sağlamak için kullanılacak bir bilgidir.

DEHB kalıtımı genetik bir testle anlaşılır mı?

Hayır, DEHB tanısı genetik bir testle konmaz. Değerlendirme; aileden ve okuldan alınan ayrıntılı bilgi, gelişim öyküsü ve gözleme dayanır. Tek bir testin ya da tek bir görüşmenin sonucuyla karar verilmez.

DEHB büyüyünce geçer mi?

Belirtilerin görünümü yaşla değişir. Çocuklukta öne çıkan hareketlilik, ergenlik ve yetişkinlikte daha çok planlama, düzen kurma ve odaklanma güçlüğü olarak sürebilir. Bu nedenle destek yalnızca çocukluğa özgü değildir.

Kardeşlerden birinde DEHB varsa diğeri de değerlendirilmeli mi?

Her kardeş için ayrı bir değerlendirme gerekmez. Ancak diğer çocukta da okulda ya da evde süren benzer zorluklar görüyorsanız, bunu görüşmede söylemeniz yararlı olur. Aile öyküsü gözlemi kolaylaştırır, tek başına bir sonuç anlamına gelmez.

Ebeveynin de değerlendirilmesi gerekir mi?

Zorunlu değildir. Ancak yetişkin olarak siz de işinizde ve evde benzer zorluklar yaşıyorsanız, bunu ayrıca konuşmak hem size hem çocuğunuza eşlik etme biçiminize katkı sağlayabilir.

DEHB kalıtımı varsa hamilelikte nelere dikkat edilmeli?

Sigara, alkol ve maddeden uzak durmak, düzenli gebelik takibi ve sağlıklı uyku genel olarak önerilen adımlardır. Bunlar DEHB’yi ortadan kaldırmaz, ama bilinen risk etkenlerini azaltır.

Ücret ve ödeme konusunda nasıl bilgi alabilirim?

Randevuda bilgi verilir; ayrıntılı bilgi için arayınız (0543 108 25 76). Genel bilgi psikoterapi ücretleri sayfasındadır.

Çocuğunuz ya da kendiniz için konuşmak isterseniz WhatsApp’tan yazabilir, 0543 108 25 76 numarasını arayabilir ya da randevu sayfasını kullanabilirsiniz. Zamanı siz belirlersiniz, acele etmeniz gerekmiyor.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinizde ya da yakınınızda zorlayıcı belirtiler varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir.