Üstün Zekalı Çocukların Gelişim Özellikleri Nasıldır?

Üstün zekâlı bebeklerin ve çocukların gelişimini üç başlık altında incelemek mümkündür: fiziksel gelişim, bilişsel gelişim, sosyal ve duygusal gelişim. Bu alanların hiçbiri diğerinden bağımsız ilerlemez. Üstün yeteneğin gelişebilmesi için çocuğun uygun bir çevrede bulunması ve o çevrede ihtiyacına uygun bir eğitim alması belirleyicidir.

Fiziksel Gelişim: Beklenen ile Gerçek Arasındaki Fark

Uzun süre, çocukların fiziksel gelişimi ile zihinsel üstünlükleri arasında doğrudan bir ilişki olduğu düşünülmüştür. Bugün bu görüş geçerliliğini korumamaktadır. Üstün zekâlı çocukların tanınmasında fiziksel özelliklere dayalı bir ölçüt kullanılmaz; boy, kilo ya da motor gelişim tek başına bir gösterge değildir.

Bununla birlikte bazı çocuklarda yüksek enerji, az uyku ihtiyacı ve yorulmadan uzun süre çalışabilme gözlenebilir. Bu gözlemler yol gösterici olabilir ama belirleyici değildir. Ayrıntılı bir liste için Üstün Zekalıların Özellikleri – Yetenekleri Nelerdir? ve Üstün Zekalı Çocukların 40 Özelliği yazılarına bakabilirsiniz.

Bilişsel Gelişim Özellikleri

Üstün zekâlı çocuklarda en görünür farklılık bilişsel alanda ortaya çıkar. Sık gözlenen özellikler şunlardır:

• Yoğun bir merak taşırlar ve ilgilendikleri konuya dikkatlerini uzun süre yönlendirebilirler.
• Problem çözme becerileri gelişmiştir; neden-sonuç ilişkisi kurmakta zorlanmazlar.
• İlgi alanları hakkında yaşına göre şaşırtıcı bir ayrıntı düzeyinde bilgi sahibi olabilirler.
• Bağımsız çalışmayı tercih ederler; kendi yöntemlerini kurmaktan hoşlanırlar.
• Genelleme yapmada, ilişkileri görmede ve bir alandaki bilgiyi başka alana taşımada yaşıtlarının ilerisindedirler.
• Orijinal fikirler üretirler; alışılmışın dışında çözümler önerirler.
• Hızlı öğrenir, gördüklerini ve duyduklarını uzun süre akıllarında tutarlar.
• Kendi sınıf düzeyinin üzerindeki kitapları okumaktan keyif alırlar.
• Zihinden işlem yapmada başarılı olabilirler.
• Rutin ve tekrarlı işlerden hoşlanmazlar; okuldaki uyaranlar yetersiz kaldığında çabuk sıkılırlar.
• Zaman, ölüm, adalet gibi soyut kavramları yaşıtlarına göre daha erken kavrarlar.
• Oyun kurallarını hızlı öğrenir, hatalarından ders çıkarır, istediklerini yaptırmak için ikna edici gerekçeler üretirler.

Bu özelliklerin okulda nasıl desteklenebileceğini Üstün Zekâlılar Eğitimi Nedir? yazısında ele aldık.

Sosyal ve Duygusal Gelişim Özellikleri

Alan yazında Clark ve Silverman gibi araştırmacılar, üstün yetenekli çocuklarda şu özelliklerin sık gözlendiğini belirtir:

• Gelişmiş ahlaki değerler ve güçlü bir adalet duygusu,
• Başkalarının duygu ve düşüncelerine karşı hassasiyet,
• Mükemmeliyetçilik,
• Kendinden ve çevresinden yüksek beklenti,
• İdealistlik,
• Duygusal derinlik,
• Yüksek farkındalık.

Bu özelliklerin sık gözlenmesi, bütün üstün yetenekli çocuklara genellenebileceği anlamına gelmez. Duyarlılık alanlarındaki farklılıklar her çocuğu birbirinden ayırır.

Üstün zekâlı çocuklar zaman zaman “garip” ya da “uyumsuz” diye nitelenir; ilişki kurmakta zorlandıkları düşünülür. Oysa Nancy M. Robinson’ın vurguladığı gibi, üstün çocuklar bir grup olarak sosyal kırılganlık açısından yaşıtlarından daha güçsüz değildir. Bu, hiçbir sorun yaşamayacakları anlamına da gelmez; herkesin karşılaştığı sosyal ve duygusal zorluklara onlar da açıktır.

Linda K. Silverman, bilişsel özelliklerin kişilik alanına nasıl yansıdığına dair şu örnekleri verir. Aynı özellik, bağlama göre hem kolaylaştırıcı hem zorlayıcı olabilir:

• Olağanüstü akıl yürütme becerisi, derin bir kavrayış sağlayabilir; aynı beceri kuralları sürekli sorgulamaya da yol açabilir.
• Entelektüel merak, çocuğun her şeyi anlama ihtiyacı hissetmesine neden olabilir.
• Hızlı öğrenme, sürekli zihinsel uyarılma ihtiyacı doğurabilir; bu ihtiyaç karşılanmadığında sıkılganlık belirginleşir.
• Güçlü hayal gücü, gelişmiş bir mizah anlayışı kazandırabilir.
• Öğrenme tutkusu yoğunluğa dönüşebilir; çocuk bir konuyu sosyal ortamda gereğinden uzun sürdürebilir.

Duygusal alanın nasıl destekleneceğine dair pratik öneriler için Çocuklarda Duygusal Zeka Nasıl Geliştirilir? yazısını okuyabilirsiniz.

Gelişim Neden Her Alanda Aynı Hızda İlerlemez?

Üstün yetenekli çocukların, yetenekli oldukları alanda yaşıtlarına göre daha hızlı ilerlediği sıkça vurgulanır. Ancak bu hız, tüm gelişim alanlarına yayılmak zorunda değildir. Görsel sanatlar alanında ileri olan bir çocuk, diğer alanlarda yaşıtlarıyla aynı ritimde ilerleyebilir.

Alanlar arasındaki bu farklılık ailelerin en çok şaşırdığı noktadır. Soyut bir konuyu yetişkin gibi tartışan bir çocuk, oyuncağı elinden alındığında yaşına uygun bir tepki verebilir. Zihinsel yaş ile duygusal yaşın aynı çizgide ilerlememesi bir tutarsızlık değil, beklenen bir tablodur. Bu farkı görmek, çocuktan yaşının üstünde bir olgunluk beklemenin önüne geçer.

Üstün yeteneğin erken fark edilmesi, çocuğun ihtiyaç duyduğu desteği zamanında alabilmesi ve çevresel düzenlemelerin yapılabilmesi açısından önemlidir. Bunun için çocuğu sınıf içinde iyi takip etmek, gündelik konuşmalarındaki farklılıkları not etmek gerekir.

Aileler ve Öğretmenler İçin Uygulanabilir Adımlar

1. Gözleminizi somutlaştırın. “Çok meraklı” yerine “üç haftadır her akşam gezegenlerle ilgili soru soruyor” gibi örnekler, değerlendirme sürecinde çok daha kullanışlıdır.
2. Zorlanma alanını da not edin. El yazısı, sıra bekleme, hayal kırıklığına dayanma gibi başlıklarda yaşanan güçlükler tablonun bir parçasıdır.
3. Sıkılmayı davranış sorunu saymayın. Kendisine kolay gelen bir derste dikkati dağılan çocuk, ilgi duyduğu bir işte saatlerce odaklanabiliyorsa bu ayrımı öğretmenle paylaşın.
4. Mükemmeliyetçiliği dengeleyin. Sonucu değil süreci ve çabayı görünür kılmak, hata yapmaktan kaçınan çocuğu rahatlatır.
5. Akran ortamı oluşturun. Benzer ilgilere sahip çocuklarla buluşacağı atölye ve kulüpler, yalnızlık hissini azaltır.
6. Kararları tek başınıza vermeyin. Sınıf atlatma, hızlandırma ya da ek program gibi seçenekler okul ve uzman görüşüyle birlikte değerlendirilmelidir.

Gözlemleriniz sizi düşündürüyorsa ya da çocuğunuzun okulla ilişkisi zorlaşmaya başladıysa çocuk danışmanlığı görüşmesi planlayabilirsiniz. Görüşmenin amacı çocuğa bir sıfat bulmak değil; güçlü yanlarını, zorlandığı alanları ve ihtiyaç duyduğu desteği birlikte netleştirmektir.

Sık Sorulan Sorular

Üstün zekâlı çocuklar her alanda ileri midir?
Hayır. Bir ya da birkaç alanda belirgin biçimde ileri olan bir çocuk, diğer alanlarda yaşıtlarıyla aynı hızda ilerleyebilir.

Çocuğumun zihinsel ve duygusal yaşı neden farklı görünüyor?
Gelişim alanlarının aynı hızda ilerlememesi bu çocuklarda sık görülür. Yaşına uygun duygusal tepkiler vermesi beklenen bir durumdur.

Gelişim gözlemi tek başına yeterli mi?
Gözlem, değerlendirmeye yön verir ama karar vermez. Değerlendirme; aile görüşmesi, okul bilgisi ve uygun yaş aralığında uygulanan ölçme araçlarının birlikte ele alınmasıyla yapılır. Kullanılan araçlar yardımcı araçtır, tek başına tanı anlamına gelmez.

Erken fark etmek neden önemli?
Çocuğun ihtiyacına uygun uyaranla buluşması ve zorlandığı alanlarda desteklenmesi için zaman kazandırır.

Görüşme ücretlerini nereden öğrenebilirim?
Güncel bilgi için psikoterapi ücretleri sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazı bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.