Danışmanlık Yapacak Olan Kişilerin Yetkinlikleri Nasıl Olmalıdır?

Kısa cevap: Danışmanlık yetkinlikleri üç ayak üzerinde durur: alanına ait sağlam bir bilgi temeli, görüşmeyi yürütmeyi sağlayan beceriler ve etik ilkelere dayanan bir tutum. Etkin dinleme, empati, gizliliğe bağlılık, kendi yetki sınırını bilme ve süpervizyonla kendini geliştirmeyi sürdürme, bu üç ayağın gündelik karşılığıdır.

“Danışmanlık” kelimesi işletme, kariyer ya da finans gibi pek çok alanda kullanılır ve her alanın kendi uzmanlık bilgisi vardır. Bu yazı, ruh sağlığı alanında, yani psikolojik danışmanlık ve terapi görüşmelerinde çalışacak kişilerin taşıması gereken danışmanlık yetkinliklerine odaklanıyor. Hem bu mesleğe hazırlananlar hem de kendine uygun bir danışman arayanlar için bir kontrol listesi niteliği taşıyor.

Temel danışmanlık yetkinlikleri nelerdir?

Danışmanlık yetkinlikleri yalnızca bir diploma ya da sertifika sahibi olmak değildir; öğrenilenin görüşme odasında güvenli ve yararlı biçimde kullanılabilmesidir. Bunu üç başlıkta düşünmek kolaylık sağlar:

• Bilgi: İnsan gelişimi, duygular, ilişkiler, psikolojik güçlükler ve danışma kuramları hakkında güncel ve doğru bilgi.
• Beceri: Dinleme, anlamayı yansıtma, doğru zamanda doğru soruyu sorma, görüşmeyi yapılandırma ve danışanla birlikte hedef belirleme.
• Tutum: Yargılamadan kabul etme, saygı, dürüstlük, gizliliğe bağlılık ve danışanın kendi kararlarını verme hakkını gözetme.

Danışmanlık yetkinlikleri arasında bu üçünden biri eksik olduğunda süreç aksar. Çok bilgili ama dinlemeyen bir danışman danışanı anlamadan yorum yapabilir; sıcak ve empatik ama bilgi temeli zayıf bir danışman ise ciddi bir durumu gözden kaçırabilir.

Danışmanlık yetkinlikleri için hangi eğitim gerekir?

Ruh sağlığı alanında danışmanlık yapacak kişinin ilk dayanağı, lisans düzeyinde alınan temel eğitimdir. Türkiye’de bu alanda çalışan meslek elemanları genellikle Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik (PDR), psikoloji ya da ilgili sağlık ve sosyal bilim bölümlerinden gelir. Bu temel üzerine şu eğitimler eklenir:

• Danışma kuramları ve görüşme teknikleri: Görüşmenin nasıl başlatılacağı, nasıl sürdürüleceği ve nasıl sonlandırılacağına dair yapılandırılmış eğitim.
• Uzmanlaşılan alana özgü eğitim: Çift ve aile danışmanlığı, çocuk ve ergenlerle çalışma ya da belirli bir psikoterapi yaklaşımı gibi alanlarda kuramsal eğitim ve uygulama. Aile danışmanlığında bu, bakanlıkça tanınan aile danışmanlığı eğitimini kapsar.
• İletişim ve davranış bilimleri: İnsan davranışını anlamaya yardımcı olan psikoloji, gelişim ve iletişim bilgisi.
• Etik ve mevzuat: Gizlilik, kişisel verilerin korunması, bilgilendirilmiş onam ve mesleki sorumluluklar.
• Süpervizyonlu uygulama: Deneyimli bir meslek elemanının gözetiminde gerçek görüşmeler yürütmek; yetkinliğin asıl şekillendiği aşama budur.

Koçluk ya da kişisel gelişim eğitimleri bazı becerileri destekleyebilir; ancak ruh sağlığı alanında danışmanlık yapmak için tek başına yeterli bir temel oluşturmaz. Farklı meslek unvanlarının ne anlama geldiğini psikolojik danışman ile psikolog arasındaki fark yazımızda ayrıntılı anlattık.

Görüşmede hangi danışmanlık yetkinlikleri öne çıkar?

Etkin dinleme

Danışanın ne söylediğini olduğu kadar nasıl söylediğini, neyi söylemekte zorlandığını da duyabilmektir. Sözü kesmeden dinlemek, sessizliğe alan tanımak ve anlatılanı danışanın kendi kelimeleriyle geri yansıtmak bu becerinin parçasıdır.

Empati

Empati, danışanın yerine geçip onun gibi hissetmek değil, onun dünyasını onun gözünden anlamaya çalışırken kendi sınırlarını da koruyabilmektir. Danışan anlaşıldığını hissettiğinde kendini açmak kolaylaşır.

Soru sorma ve yapılandırma

İyi bir soru, danışana cevap dayatmaz; düşünmesine alan açar. Açık uçlu sorular, özetlemeler ve görüşmenin başında ve sonunda yapılan kısa değerlendirmeler, görüşmenin dağılmadan ilerlemesini sağlar.

Birlikte çözüm üretme

Danışmanın görevi danışanın sorunlarını onun yerine çözmek değil, danışanın kendi güçlü yönlerini fark etmesine ve kendi seçeneklerini değerlendirmesine yardımcı olmaktır. Esneklik burada önemlidir: aynı yöntem her danışana uymaz; yaklaşım kişinin ihtiyacına, yaşına ve yaşam koşullarına göre uyarlanır.

Motivasyonu destekleme

Değişim çoğu zaman inişli çıkışlıdır. Danışmanın danışanı zorlamadan, küçük adımları fark ederek ve umudu gerçekçi bir zeminde tutarak süreci desteklemesi beklenir.

Etik neden danışmanlık yetkinlikleri arasında yer alır?

Danışmanlık ilişkisi güven üzerine kurulur. Danışan en özel duygularını, ilişkilerini ve geçmişini paylaşır; bu bilgilerin korunacağından emin olmak ister. Bu nedenle etik, “ek bir özellik” değil, yetkinliğin merkezindedir. Temel etik ilkeler şunlardır:

• Görüşmede konuşulanları gizli tutmak ve gizliliğin yasal sınırlarını danışana baştan açıklamak
• Sürecin nasıl işleyeceği, süre ve ücret gibi konularda danışanı önceden bilgilendirmek
• Danışanla mesleki ilişki dışında arkadaşlık, iş ya da duygusal bir ilişki kurmamak
• Kendi değer yargılarını danışana dayatmamak
• Gerçekçi olmayan sonuç ya da süre vaat etmemek

Güvenilir bir danışman, sürecin kişiye göre değiştiğini açıkça söyler ve danışanın ilerleyişini onunla birlikte değerlendirir.

Danışman kendi yetki sınırını nasıl bilir?

Yetkinliğin belki de en az konuşulan yönü, neyi yapamayacağını bilmektir. Konuşmaya dayalı destek veren bir danışman ilaç yazamaz, tıbbi tanı koyamaz. Yoğun depresyon, gerçeklikle bağın zayıfladığı deneyimler, madde kullanımının kontrolden çıkması ya da zarar verme düşünceleri gibi durumlarda danışanı zaman kaybetmeden bir hekime, çoğunlukla bir psikiyatriste yönlendirmek gerekir. Bu ayrımı psikolog ile psikiyatrist arasındaki farklar yazısında ayrıca ele aldık.

Yetki sınırı yalnızca tıbbi durumlarla ilgili değildir. Bir danışman çiftlerle çalışma ya da çocuklarla çalışma konusunda eğitim almamışsa bu alanda çalışmayı üstlenmemeli, danışanı uygun eğitimi almış bir meslektaşına yönlendirmelidir.

Danışmanlık yetkinlikleri mezuniyetle tamamlanır mı?

Hayır. Danışmanlık yetkinlikleri meslek hayatı boyunca gelişir. Bunu destekleyen başlıca yollar şunlardır:

• Süpervizyon ve vaka danışma: Zorlanılan görüşmeleri, gizliliği koruyarak deneyimli bir meslektaşla değerlendirmek.
• Sürekli eğitim: Alandaki güncel yaklaşımları izlemek, eğitim programlarına ve bilimsel toplantılara katılmak.
• Öz farkındalık: Danışmanın kendi yaşam deneyimlerinin görüşmeleri nasıl etkileyebileceğini fark etmesi; gerektiğinde kendisinin de destek alması.
• Kültürel duyarlılık: Farklı aile yapılarına, inançlara ve yaşam biçimlerine saygı ile yaklaşabilmek.
• Kendine özen: Yoğun duygusal yük taşıyan bu meslekte tükenmişliği önlemek için iş yükünü ve dinlenmeyi dengelemek.

Mesleğin gündelik pratikteki incelikleri için psikolojik danışmanlık mesleğinin incelikleri yazısına da göz atabilirsiniz.

Danışan olarak bir danışmanın yetkinliğini nasıl anlayabilirsiniz?

Bir danışmanla çalışmaya başlamadan önce şu soruları sormak hem hakkınız hem de yararınızadır:

• Hangi bölümden mezun oldunuz, unvanınız nedir?
• Hangi yaklaşımla çalışıyorsunuz ve bu alanda hangi eğitimleri aldınız?
• Benim yaşadığım konuda deneyiminiz var mı?
• Görüşmelerin süresi, sıklığı ve ücreti nasıl belirleniyor?
• Gizlilik nasıl korunuyor ve hangi durumlarda sınırlanabiliyor?

Yetkin bir danışman bu soruları rahatsız olmadan, açık ve anlaşılır biçimde yanıtlar. İlk görüşmelerden sonra kendinizi dinlenmiş, saygı görmüş ve güvende hissedip hissetmediğiniz de önemli bir göstergedir.

Mehmet Ulubey, Uludağ Üniversitesi Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik bölümü mezunu bir Psikoterapist ve Psikolojik Danışmandır; eğitimi ve çalışma alanları hakkında hakkımda sayfasından bilgi alabilirsiniz. Bireysel görüşme sürecini bireysel danışmanlık sayfasında inceleyebilir, randevu sayfasından ilk görüşmenizi planlayabilirsiniz. Yüz yüze görüşmeler Adana’da yapılır; diğer illerden danışanlarla online görüşülür.

Psikoterapist Mehmet Ulubey’den danışmanlık almak isterseniz mehmetulubey.com adresini ziyaret edebilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayarak bizimle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Danışmanlık yapmak için sertifika yeterli mi?

Ruh sağlığı alanında sertifika tek başına yeterli değildir. Sertifikalar genellikle ilgili bir lisans eğitiminin üzerine eklenen uzmanlaşma adımlarıdır. Aile danışmanlığı gibi alanlarda da eğitime kabul, belirli lisans bölümlerinden mezun olmaya bağlıdır.

İyi bir danışman tavsiye verir mi?

Danışman bilgi paylaşabilir ve seçenekleri birlikte değerlendirmenize yardımcı olur; ancak hayatınızla ilgili kararları sizin yerinize vermez. Amaç, kendi kararlarınızı daha net ve güvenle verebilmenizdir.

Danışmanlık yetkinlikleri nasıl ölçülür?

Tek bir ölçüt yoktur. Eğitim geçmişi, süpervizyon alıp almadığı, etik ilkelere bağlılığı ve görüşmede kendinizi dinlenmiş hissedip hissetmediğiniz birlikte değerlendirilir.

Danışmanın deneyimi mi, eğitimi mi daha önemli?

İkisi birbirini tamamlar. Sağlam bir eğitim olmadan deneyim yanlış alışkanlıkları pekiştirebilir; deneyim olmadan da eğitim görüşme odasında tam karşılığını bulamaz. Süpervizyon, bu ikisini birleştiren köprüdür.

Danışmanımla uyum sağlayamazsam ne yapmalıyım?

Bunu danışmanınızla açıkça konuşabilirsiniz. Yetkin bir danışman bu geri bildirimi savunmaya geçmeden karşılar; gerekirse sizi daha uygun olabilecek bir meslektaşına yönlendirir.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.