Uyum Sorunlarıyla Mücadele Eden Çocuklar İçin Rehber

Uyum sorunu yaşayan çocuğa nasıl yardım edilir? Okula başlama, taşınma, kardeş doğumu, anne-babanın ayrılığı ya da bir kayıp gibi değişimlerin ardından zorlanan çocuğa en çok yardım eden şey; değişimi yaşına uygun dille önceden konuşmak, günlük rutini olabildiğince korumak, tepkilerini cezalandırmadan karşılamak ve duygularına isim vermesine eşlik etmektir. Çoğu çocuk bu destekle zaman içinde yeni duruma alışır. Zorlanma haftalar geçtikçe azalmıyor, uykuyu, okulu ya da arkadaşlıkları belirgin biçimde etkiliyorsa bir ruh sağlığı uzmanından destek almak yerinde olur.

Bu rehber, “uyum sorunu nedir” sorusundan çok “bizim evde yaşanan bu değişimde çocuğuma nasıl eşlik ederim” sorusuna odaklanıyor. Aşağıda her değişim türünü ayrı ayrı ele alıyor, değişimden önce ve sonra evde neler yapılabileceğini ve hangi noktada destek almanın iyi olacağını anlatıyoruz.

Çocuğunuzun uyum süreciyle ilgili ebeveyn danışmanlığı için iletişime geçin.

Çocuğumun yaşadığı normal bir alışma dönemi mi, yoksa uyum sorunu mu?

Her değişim, çocuk için bir alışma dönemi demektir. İlk günlerde huysuzluk, uykuya dalmakta zorlanma, daha çok ağlama ya da ebeveyne daha sık yapışma oldukça olağandır. Bu tepkiler, çocuğun yeni durumu sindirmeye çalıştığını gösterir ve çoğu zaman sakin bir eşlikle yavaş yavaş azalır.

Uyum sorunundan söz edilebilmesi için tepkilerin beklenenden uzun sürmesi, yoğunlaşması ya da çocuğun günlük yaşamını belirgin biçimde aksatması gerekir. Şu sorular ayrımı yapmanıza yardımcı olabilir:

• Tepkiler haftalar geçtikçe azalıyor mu, yoksa aynı kalıyor ya da artıyor mu?
• Çocuk oyun oynayabiliyor, güldüğü ve rahatladığı anlar yaşayabiliyor mu?
• Uyku, yemek, okul ve arkadaş ilişkileri büyük ölçüde sürüyor mu?
• Değişimle ilgisi olmayan alanlarda da yeni sorunlar ortaya çıktı mı?

İlk iki soruya “evet”, son soruya “hayır” diyorsanız büyük olasılıkla çocuğunuz kendi hızında alışıyordur. Tablo bunun tersine dönüyorsa daha yakından bakmak iyi olur.

Hangi değişimler çocukları zorlar ve her birinde nasıl destek olunur?

Aynı çocuk farklı değişimlere farklı tepkiler verebilir. Aşağıda ailelerin sık karşılaştığı durumları ve her birinde işe yarayabilecek yaklaşımları bulabilirsiniz.

Kreşe ya da okula başlama

Okula başlamak, çocuk için hem ebeveynden ayrılmak hem de yeni kurallar, yeni yüzler ve yeni bir düzenle tanışmak demektir. Okulu önceden birlikte görmek, öğretmenle kısa bir tanışma ayarlamak ve vedalaşmayı kısa, sevecen ve tutarlı tutmak geçişi kolaylaştırır. Gizlice ayrılmak yerine “Seni öğleden sonra ben alacağım” gibi net bir söz vermek güven duygusunu destekler. Okula gitmeyi uzun süre reddeden çocuklar için okula gitmek istemeyen çocuk yazımız yol gösterebilir.

Taşınma ve şehir değişikliği

Taşınma, çocuğun alıştığı odayı, sokağı, arkadaşlarını ve bazen okulunu aynı anda geride bırakması anlamına gelir. Eski evle vedalaşma için küçük bir ritüel yapmak, yeni odanın düzenine çocuğun da karar vermesine izin vermek ve eski arkadaşlarla bir süre görüntülü görüşmeleri sürdürmek kayıp duygusunu yumuşatır. Kutular açılırken bile yatma ve yemek saatlerini korumak, her şeyin değiştiği bir dönemde çocuğa tutunacak bir zemin sunar.

Kardeş doğumu

Yeni bir kardeş, büyük çocuk için ilginin paylaşılması demektir. Bu dönemde parmak emme, bebeksi konuşma ya da daha önce kazanılmış tuvalet alışkanlığında gerileme görülebilir. Bu davranışlar yaramazlık değil, “beni hâlâ görüyor musunuz?” sorusunun bir ifadesidir. Gün içinde yalnızca büyük çocuğa ayrılmış kısa ama düzenli zamanlar yaratmak ve bebeğin bakımında ona yaşına uygun küçük görevler vermek, kendini değerli hissetmesine yardım eder.

Anne-babanın ayrılığı

Ayrılık, çocuğun hayatındaki en köklü değişimlerden biridir. Çocuklar zaman zaman ayrılıktan kendilerini sorumlu tutabilir. Kararı iki ebeveynin birlikte, sade ve suçlamadan uzak bir dille anlatması, çocuğu taraf tutmaya zorlamamak ve iki evde de benzer kurallar sürdürmek uyumu kolaylaştırır. Ayrılığın çocuğa yaşına göre nasıl anlatılabileceğini boşanmayı çocuğa nasıl anlatmalı yazımızda ayrıntılı olarak ele aldık.

Yakın birinin kaybı

Bir büyükanne, büyükbaba ya da evcil hayvanın kaybı, çocuğun ölüm ve ayrılıkla ilk karşılaşması olabilir. Küçük çocuklar ölümün geri dönüşsüz olduğunu kavramakta zorlanabilir ve aynı soruyu tekrar tekrar sorabilir. “Uzun bir yolculuğa çıktı” gibi belirsiz ifadeler yerine yaşına uygun ama dürüst bir açıklama yapmak, çocuğun yasını kendi hızında yaşamasına izin vermek ve anma ritüellerine istiyorsa katılmasını sağlamak destekleyicidir.

Çocuklar zorlandıklarını yaşlarına göre nasıl gösterir?

Çocuklar duygularını çoğu zaman sözle değil, davranışla ve bedenleriyle anlatır. Bu anlatım biçimi yaşa göre değişir.

Okul öncesi dönemde

• Ebeveyne yapışma, ayrılırken yoğun ağlama,
• Alt ıslatma, parmak emme gibi daha küçük yaşlara özgü davranışlara dönüş,
• Öfke nöbetleri, inatlaşma ve sık huysuzluk,
• Uykuya dalmakta zorlanma, gece uyanmaları, kâbuslar,
• Oyunda aynı sahneyi tekrar tekrar canlandırma.

İlkokul döneminde

• Karın ağrısı, baş ağrısı, mide bulantısı gibi sık bedensel yakınmalar,
• Okula gitmek istememe, ders başarısında ani düşüş,
• Arkadaşlarından uzaklaşma, içine kapanma,
• Kendine güvensizlik, “ben yapamam” cümlelerinin artması,
• Gelecekle ya da aile üyelerinin başına bir şey gelmesiyle ilgili yoğun endişeler.

Öfke patlamalarının ne zaman destek gerektirdiğini çocuklarda öfke nöbetleri yazımızda, kaygının farklı görünümlerini ise çocukların kaygılarını anlamak yazımızda bulabilirsiniz.

Değişim yaklaşırken çocuğu nasıl hazırlayabilirsiniz?

Değişimin kendisi kadar, çocuğun ona ne kadar hazırlıklı yakalandığı da önemlidir. Önceden yapılabilecek bazı adımlar şunlardır:

• Zamanlamayı yaşa göre ayarlayın: Küçük çocuklara değişimi çok önceden anlatmak bekleme kaygısını uzatabilir; büyük çocuklar ise hazırlanmak için daha fazla zamana ihtiyaç duyar.
• Somut bilgi verin: “Yeni evde odanın penceresi bahçeye bakıyor”, “Okulda öğle yemeğini arkadaşlarınla yiyeceksin” gibi gözünde canlandırabileceği ayrıntılar belirsizliği azaltır.
• Hikâye kitaplarından ve oyundan yararlanın: Benzer bir değişimi yaşayan karakterlerin hikâyeleri, çocuğun kendi duygularını konuşmasını kolaylaştırır.
• Küçük seçim alanları bırakın: Okul çantasının rengi ya da yeni odadaki yatağın yeri gibi kararlar, çocuğa değişimde söz sahibi olduğunu hissettirir.
• Kendi kaygınızı fark edin: Çocuklar ebeveynin gerginliğini kolayca sezer. Sizin de zorlandığınız bir dönemse kendinize destek aramak, çocuğunuza da dolaylı yoldan iyi gelir.

Evde hangi tutumlar uyumu kolaylaştırır, hangileri zorlaştırır?

Değişimin ardından evde kurulan iklim, çocuğun ne kadar hızlı toparlanacağını önemli ölçüde etkiler.

Uyumu kolaylaştıran tutumlar

• “Senin için zor bir dönem olduğunu görüyorum” gibi cümlelerle duyguyu tanımak,
• “Korkmuş olabilirsin, belki biraz da heyecanlısın” diyerek duygulara isim vermek,
• Yemek, uyku ve oyun saatlerini olabildiğince sabit tutmak,
• Gerileme davranışlarına ceza yerine sabırla yaklaşmak,
• Küçük ilerlemeleri fark edip söze dökmek.

Uyumu zorlaştıran tutumlar

• “Abartıyorsun”, “Bunda ne var ki?” diyerek duyguyu küçümsemek,
• “Büyüdün artık” diyerek çocuğu yaşından büyük davranmaya zorlamak,
• Kaygılı çocuğu korktuğu duruma hazırlıksız biçimde itmek,
• Değişimle ilgili soruları geçiştirmek ya da gerçeği çarpıtmak,
• Çocuğun yanında yetişkin çatışmalarını sürdürmek.

Ebeveynden ayrılmak özellikle zorlayıcı görünüyorsa çocuklarda ayrılık kaygısı yazımıza da göz atabilirsiniz.

Ne zaman destek almak gerekir ve çocuk danışmanlığı nasıl yardımcı olur?

Şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşmek iyi olur:

• Zorlanma haftalar geçmesine rağmen azalmıyor ya da artıyorsa,
• Uyku, yemek, okul ya da arkadaş ilişkileri belirgin biçimde etkileniyorsa,
• Çocuk sık sık bedensel yakınmalar dile getiriyor ve tıbbi bir neden bulunmuyorsa,
• Aile içindeki gerginlik bu süreçle birlikte artıyorsa,
• Siz ebeveyn olarak çaresiz ve tükenmiş hissediyorsanız.

Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey’in çocuk danışmanlığı sürecinde çocuk, yaşına uygun oyun ve ifade yöntemleriyle yaşadığı değişimi işleme fırsatı bulur; duygularını tanıma ve sözle anlatma becerileri desteklenir. Ebeveyn görüşmelerinde ise evde nasıl bir tutum izlenebileceği, rutinlerin nasıl düzenleneceği ve gerekirse okulla nasıl iş birliği yapılabileceği birlikte planlanır. Değişim tüm aile düzenini etkiliyorsa aile danışmanlığı da sürece eşlik edebilir.

Yüz yüze görüşmeler Adana/Çukurova’da yapılır; Hatay, Mersin, Osmaniye, Kahramanmaraş ve Gaziantep’ten de gelinebilir. Diğer şehirlerdeki aileler için online görüşme seçeneği vardır. Görüşme için randevu sayfasını kullanabilir ya da 0543 108 25 76 numarasını arayabilirsiniz. Ücret bilgisi için psikoterapi ücretleri sayfasına bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğun yeni bir duruma alışması ne kadar sürer?

Bu süre çocuğun yaşına, mizacına ve değişimin büyüklüğüne göre değişir. Bazı çocuklar birkaç gün içinde rahatlarken, bazıları için alışma dönemi daha uzun sürebilir. Önemli olan tepkilerin zamanla azalma eğiliminde olmasıdır; azalmıyorsa destek almak iyi olur.

Kardeş doğduktan sonra yeniden alt ıslatmaya başladı, bu normal mi?

Kardeş doğumundan sonra daha önce kazanılmış becerilerde geçici gerileme sık görülen bir tepkidir. Cezalandırmak yerine sakin kalmak ve büyük çocuğa özel zaman ayırmak çoğu zaman yardımcı olur. Gerileme uzun sürüyor ya da başka sorunlarla birlikte görülüyorsa tıbbi nedenlerin dışlanması ve bir uzmana danışılması yerinde olur.

Taşınacağımızı çocuğa ne zaman söylemeliyiz?

Küçük çocuklar için değişimden kısa bir süre önce, somut ayrıntılarla anlatmak genellikle daha uygundur. Okul çağındaki çocuklar ise vedalaşmaya ve hazırlanmaya zaman bulabilmek için daha erken bilgilendirilmeyi tercih edebilir. Her durumda soruları dürüstçe yanıtlamak güven duygusunu destekler.

Uyum sorunu yaşayan çocuk için okulla nasıl iş birliği yapılabilir?

Öğretmene evdeki değişimden kısaca söz etmek, çocuğun okuldaki davranışlarının doğru anlaşılmasına yardım eder. Öğretmenle düzenli kısa görüşmeler yapmak, evde ve okulda benzer bir yaklaşım izlenmesini kolaylaştırır. Gerekirse okulun rehberlik servisiyle de iletişime geçilebilir.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.