İlaç Bağımlılığı: Belirtileri, Nedenleri ve Tedavi Yöntemleri

Kısa cevap: İlaç bağımlılığı, çoğu zaman bir hekimin yazdığı ya da kişinin kendi başına aldığı bir ilacın, amacının ve önerilen dozun dışına çıkılarak kontrolsüz biçimde kullanılmasıdır. En sık sakinleştirici ve uyku ilaçları, bazı güçlü ağrı kesiciler ve bazı uyarıcı ilaçlarla ilişkilendirilir. En önemli kural şudur: Bağımlılıktan şüphelenseniz bile ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da dozunu değiştirmeyin; ilacı yazan hekime veya bir psikiyatri polikliniğine başvurun. İlacın nasıl azaltılacağına hekim karar verir.

İlaç bağımlılığı, diğer bağımlılıklardan farklı olarak çoğu zaman tedavi amacıyla başlar. Bu yüzden fark edilmesi daha zordur ve kişi uzun süre “zaten doktorun verdiği ilacı kullanıyorum” diye düşünebilir.

Hangi ilaçlar bağımlılık riski taşıyabilir?

İlaçların büyük çoğunluğu bağımlılık yapmaz. Risk, beynin ödül ve uyarılma sistemlerini doğrudan etkileyen bazı ilaç gruplarında öne çıkar:

• Sakinleştirici ve uyku ilaçları: Kaygı ve uykusuzluk için kısa süreli kullanılmak üzere verilen bazı ilaçlar, uzun süre ya da önerilenden yüksek dozda kullanıldığında bağımlılığa yol açabilir.
• Güçlü ağrı kesiciler: Ameliyat sonrası ya da şiddetli ağrılarda kullanılan opioid grubu ilaçlar bağımlılık riski taşır.
• Uyarıcı ilaçlar: Dikkat eksikliği gibi durumlarda reçeteyle verilen bazı ilaçlar, özellikle ders çalışma ya da kilo verme amacıyla reçetesiz kullanıldığında risk oluşturabilir.

Bu ilaçların hekim kontrolünde, doğru endikasyonla ve önerilen sürede kullanılması önemlidir. Size yazılan bir ilacın bağımlılık riski taşıyıp taşımadığını hekiminize ya da eczacınıza sormaktan çekinmeyin. Antidepresanlar gibi bazı ilaçlar bağımlılık yapmasa da aniden bırakıldığında rahatsız edici belirtilere yol açabilir; bu yüzden onlar da hekime danışmadan kesilmemelidir.

Bedenin ilaca alışması ile bağımlılık aynı şey mi?

Bu ayrım, gereksiz kaygıyı da gerçek riski de anlamak için önemlidir.

Bedensel alışma

Bazı ilaçlar uzun süre kullanıldığında beden ilaca uyum sağlar. Zamanla aynı etki için daha yüksek doz gerekebilir (tolerans) ya da ilaç birden kesildiğinde yoksunluk belirtileri görülebilir. Bu durum, hekim takibinde kullanılan ilaçlarda da ortaya çıkabilir ve tek başına bağımlılık anlamına gelmez. Hekim bunu öngörerek dozu planlar ve gerektiğinde ilacı yavaş yavaş azaltır.

Bağımlılık

Bağımlılıkta ise kontrol kaybı ön plandadır: Kişi ilacı önerilen amacın dışında, örneğin rahatlamak, keyif almak ya da zor duygulardan kaçmak için kullanır; dozu kendi başına artırır; zarar gördüğü hâlde kullanmayı sürdürür. Kısacası belirleyici olan, ilacın hayatı ne ölçüde yönetmeye başladığıdır.

İlaç kullanımınızın kontrolden çıktığını gösteren işaretler nelerdir?

Aşağıdaki işaretlerden birkaçını kendinizde fark ediyorsanız hekiminizle açıkça konuşmanın zamanı gelmiş olabilir:

• İlacı hekimin önerdiğinden daha sık ya da daha yüksek dozda kullanmak
• İlacın bitmesinden kaygı duymak, sürekli yedek bulundurma ihtiyacı
• Reçeteyi erken yeniletmeye çalışmak ya da farklı hekimlerden aynı ilacı istemek
• İlacı başkasından temin etmek ya da reçetesiz edinmeye çalışmak
• İlacı başlangıçtaki sorun için değil, gerginliği ya da can sıkıntısını bastırmak için almak
• Kullanımı yakınlardan ya da hekimden gizlemek
• Gün içinde uyuşukluk, unutkanlık, dalgınlık ya da dengesizlik yaşamak
• İlaç alınmadığında huzursuzluk, uykusuzluk, titreme ya da yoğun kaygı hissetmek

Bu işaretler utanılacak bir şey değildir. Hekiminize dürüstçe anlatmanız, size en uygun ve en güvenli planı yapabilmesinin ön koşuludur.

İlacı neden kendi başınıza bırakmamalısınız?

Bağımlılığı fark eden pek çok kişinin ilk tepkisi ilacı hemen bırakmaktır. Bu iyi niyetli bir karar gibi görünse de bazı ilaçlarda tehlikeli olabilir. Özellikle bazı sakinleştirici ve uyku ilaçlarının aniden kesilmesi ciddi yoksunluk belirtilerine, hatta nöbet gibi acil durumlara yol açabilir. Ağrı kesicilerde ve diğer gruplarda da ani bırakma, hem bedeni zorlayabilir hem de ilacın başlangıçta tedavi ettiği sorunun şiddetle geri dönmesine neden olabilir.

Bu yüzden:

• İlacınızı kendi başınıza kesmeyin, dozunu azaltmayın ya da artırmayın.
• Bir ilacın yerine başka bir ilacı ya da alkolü koymayın.
• İnternette okuduğunuz azaltma planlarını uygulamayın; azaltma hızı kişiye ve ilaca göre hekim tarafından belirlenir.

Kimler ilaç bağımlılığı açısından daha kırılgan olabilir?

İlaç bağımlılığı herkesin başına gelebilir; ancak bazı durumlar riski artırabilir: daha önce alkol ya da madde kullanım sorunu yaşamış olmak, ailede bağımlılık öyküsü bulunması, uzun süren ağrı ya da uykusuzluk, tedavi edilmemiş kaygı veya çökkünlük, yoğun stres dönemleri ve ilaçların kolayca erişilebilir olması. Bu etkenler bağımlılığın kaçınılmaz olduğunu göstermez; yalnızca daha dikkatli takip gerektiğine işaret eder.

Tedavi süreci kimlerle yürütülür?

İlaç bağımlılığında tedavinin merkezinde hekim vardır. İlacı yazan hekiminiz, aile hekiminiz, bir psikiyatri polikliniği ya da AMATEM gibi bağımlılık tedavi birimleri durumu değerlendirir ve ilacın güvenli şekilde azaltılmasını planlar. Gerekli görülürse bu süreç yatarak yürütülebilir; buna da hekim karar verir.

Psikoterapi bu tıbbi sürecin yerine geçmez, ona eşlik eder. İlacın ilk başta karşıladığı ihtiyaç (uyku, kaygı, ağrıyla yaşamak gibi) çoğu zaman ilaç azaltılırken yeniden belirginleşir. Görüşmelerde bu ihtiyaçlarla başa çıkmanın farklı yolları, uyku alışkanlıkları ve kaygıyı düzenleme becerileri üzerinde çalışılabilir. Psikolog ile psikiyatrist arasındaki görev farkını merak ediyorsanız bu konudaki yazıyı okuyabilirsiniz.

Destek Grupları, benzer süreçten geçen kişilerle bir araya gelmeyi sağlar ve yalnızlık duygusunu azaltabilir. Tedavi biriminiz uygun gruplar konusunda sizi yönlendirebilir.

Hekim takibinize eşlik edecek psikolojik destek için Psikoterapist ve Psikolojik Danışman Mehmet Ulubey ile bireysel danışmanlık kapsamında Adana’da yüz yüze ya da online görüşebilirsiniz. Randevu sayfasından, 0543 108 25 76 numarasından ya da WhatsApp üzerinden ulaşabilirsiniz. Diğer bağımlılık türleri için madde bağımlılığı ve alkol bağımlılığı yazılarına da göz atabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Uzun süredir aynı ilacı kullanıyorum; bağımlı mıyım?

Uzun süreli kullanım tek başına bağımlılık anlamına gelmez. Belirleyici olan ilacı önerildiği gibi kullanıp kullanmadığınız ve kontrolü kaybedip kaybetmediğinizdir. Endişeniz varsa ilacı yazan hekiminizle konuşun; ilacı bırakmayın.

Antidepresanlar bağımlılık yapar mı?

Antidepresanlar bağımlılık yapan ilaçlar arasında sayılmaz. Ancak aniden kesildiklerinde rahatsız edici belirtiler görülebilir. Bu yüzden azaltma ya da bırakma kararı mutlaka hekimle birlikte verilmelidir.

İlacı bırakmak ne kadar sürer?

Bu süre ilacın türüne, dozuna, kullanım süresine ve kişinin sağlık durumuna göre değişir. Bazı ilaçlarda azaltma oldukça yavaş planlanır. Size özel süreyi yalnızca hekiminiz belirleyebilir.

Bir yakınımın ilacı kötüye kullandığından şüpheleniyorum, ne yapmalıyım?

Suçlamadan, gözlemlerinizi ve kaygınızı sakin bir dille paylaşın ve hekimine başvurması için onu destekleyin. İlacını elinden almaya ya da gizlice azaltmaya çalışmayın; bu da yoksunluk riski taşıyabilir.

Hangi durumda acil yardım çağırmalıyım?

Fazla ilaç alındığından şüpheleniliyorsa, kişi uyandırılamıyorsa, nefes alması yavaşlamış ya da düzensizleşmişse, nöbet geçiriyorsa veya kendine zarar verme düşüncesi varsa hemen 112’yi arayın.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.