Yapay Zeka ve Psikoloji: Geleceğin Terapisi mi?

Yapay zeka ve psikoloji birleştiğinde ortaya çıkan araçlar, ruh sağlığı alanında genel bilgi verme, alıştırma önerme ve ruh halini takip etme gibi işlerde yardımcı olabilir; ancak bir terapistin yerini tutmaz. Terapide asıl işi gören, iki insan arasında zamanla kurulan güvenli ilişkidir. Bu uygulamaları terapinin alternatifi değil, görüşmeler dışında kullanılabilecek araçlar olarak düşünmek daha gerçekçidir.

Belki siz de gece yarısı bir sohbet uygulamasına içinizi döktünüz. Bunda utanılacak bir şey yok; bu yazı yapay zeka ve psikoloji konusunda neyin işe yarayıp neyin yaramadığını birlikte düşünmek için.

Yapay zeka ve psikoloji alanında bugün neler mümkün?

En çok konuşulan kullanım alanları oldukça somuttur:

• Ön yönlendirme: Anlattığınız zorlanmaya göre hangi alanda destek arayabileceğinize dair genel bir yön sunmak.
• Takip: Uyku, ruh hali ve günlük işlevsellik gibi başlıkları düzenli not etmenize ve değişimi görmenize yardım etmek.
• Bilgilendirme: Kaygı, uyku düzeni ya da nefes çalışmaları gibi konularda yapılandırılmış bilgi ve alıştırma sunmak.
• Erişim: Gece yarısı ya da yardım istemekte zorlandığınız anlarda ilk konuşulan yer olmak.

Yapay zeka ve psikoloji alanındaki bu kullanımların ortak yanı, hepsinin yardımcı işler olmasıdır. Hiçbiri, hikâyenizi bir bütün olarak anlamlandırma işinin yerine geçmez. Bir uygulamanın iyi sorular sorması güzeldir, ama o soruların cevabını sizinle birlikte taşıması başka bir şeydir.

Erişim kolaylığını da küçümsememek gerekir. İçinden geçenleri ilk kez yazıya döken biri için bu adım değerli olabilir ve bir görüşmeye giden yolu açabilir. Yine de hazır bir yanıtın hızı, doğru bir yanıt olduğu anlamına gelmez; uygulamalar emin bir dille yanlış bilgi de verebilir.

Yapay zeka neden terapinin yerini tutmaz?

Psikoterapide iyileştirici olan yalnızca verilen bilgi değildir. Anlattığınızın bir başkası tarafından duyulması, utancın paylaşılabilir hale gelmesi ve tekrar eden ilişki örüntülerinin görüşmelerin içinde görünür olması süreci taşır. Bir algoritma tutarlı ve sabırlı yanıtlar verebilir; ancak sizinle bir geçmiş biriktiren, ilişkinin içinde sizinle birlikte değişen bir taraf değildir.

Bir başka fark, riskin fark edilmesidir. Kendine zarar verme düşüncesi, ihmal, örselenme ya da ağır bir kriz söz konusu olduğunda sorumluluk alan ve yönlendiren bir insanın varlığı belirleyicidir. Terapinin nasıl işlediğini merak ediyorsanız Bireysel Psikoterapi Nedir? yazısı süreci ayrıntılandırır.

Sürekli hak veren bir sohbet nasıl bir döngü kurabilir?

Üzgün olduğunuz bir akşam yazıyorsunuz, karşınızdan anlayışlı bir yanıt geliyor ve rahatlıyorsunuz. Buraya kadar sorun yok. Ama her zorlandığınızda aynı yere dönmek, konuyu gerçek bir insanla konuşmayı bir sonraki haftaya atmanın kolay yoluna dönüşebilir.

Üstelik size sürekli hak veren bir yanıt akışı rahatlatıcıdır, fakat değişim çoğu zaman biraz da rahatsız eden sorularla başlar. Rahatlama, erteleme, yeniden zorlanma ve yine uygulamaya dönme; döngü böyle sessizce kurulabilir. Bunu fark etmek için uygulamayı silmeniz gerekmez, kullanma biçiminize bakmanız yeterlidir.

Bu uygulamaları kullanırken nelere dikkat etmek gerekir?

• Mahremiyet: Yazdıklarınızın nerede saklandığını ve silinip silinemeyeceğini bilmeden özel bilgilerinizi girmeyin.
• Tanı beklentisi: Uygulamanın söylediği hiçbir şey tanı değildir. Etiketler sizi dar bir kalıba sokabilir.
• Kriz: Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceniz varsa uygulamadan yanıt beklemeyin; 112’yi arayın ya da en yakın sağlık kuruluşuna başvurun. ALO 183 de destek hatlarından biridir.
• Kaçınma: Uygulama, zor konuyu insanla konuşmayı ertelemenin yoluna dönüşüyorsa bunu fark edin.

Bunun için küçük bir süzgeç işinize yarayabilir. “Yazmadan önce üç soru”: Bunu bir yabancıyla paylaşır mıydım?, Asıl rahatlamak mı istiyorum, anlamak mı?, Bu konuyu en son ne zaman bir insana anlattım? Son sorunun cevabı “uzun zaman önce” ise, bu tek başına bir işaret olabilir.

Bir uygulamayı kullanmaya devam edecekseniz sınırını da siz çizebilirsiniz. Örneğin onu gece uyuyamadığınızda bir nefes alıştırması bulmak için kullanmak ayrı bir şeydir, önemli bir ilişki kararını ona bırakmak ayrı bir şey. Tıbbi konularda, ilaç başlama ya da bırakma gibi kararlarda bir sohbet yanıtına değil, hekiminize başvurun.

Yapay zeka ve psikoloji pratiğinde ruh sağlığı çalışanları yapay zekaya ne kadar yer vermeli?

En makul kullanım, danışanın yerine geçmeyen arka plan işleridir: bilgilendirme materyali hazırlamak ya da randevu düzenini kolaylaştırmak gibi. Burada bile mahremiyet önceliklidir; danışanı tanımlayan bilgilerin dış sistemlere girilmemesi esastır.

Klinik karar ise devredilemez. Bir değerlendirme; gözlem, öykü, ilişki içinde ortaya çıkan bilgiler ve uzmanlıkla oluşur. Bunların yerini bir metin üretici alamaz.

Gelecekte yapay zeka ve psikoloji ilişkisi nasıl şekillenebilir?

Bunu kimse bugünden tam olarak bilemez. Akla en yatkın görünen tablo karma bir düzendir: görüşmeler insanla sürer, aradaki dönemde dijital araçlar takip ve alıştırma tarafına eşlik eder. Bunun sağlıklı işlemesi için kişisel bilgilerin korunması ve aracın sınırlarının kullanıcıya açıkça anlatılması gerekir.

Yapay zeka ve psikoloji ne kadar iç içe geçerse geçsin, birinin sizi dinlemesi ve anlattığınızı taşıyabilmesi ihtiyacı değişmiyor gibi görünüyor. Ekrandan görüşmek bile bu yüzden yapay zekayla konuşmaktan farklı bir şeydir.

Uygulamadan görüşmeye geçerseniz seans süreci nasıl işler?

Görüşmelerde amaç, sizi zorlayan durumu birlikte anlamak ve günlük hayatta işe yarayan başa çıkma yolları geliştirmektir. Kendinizi hangi düşüncelerin yorduğu, nelerden kaçındığınız ve ilişkilerinizde neyin tekrar ettiği adım adım ele alınır. Ağır tablolarda hekim değerlendirmesi de gerekebilir; gerekli durumlarda psikiyatri hekimleri ile koordineli çalışılmaktadır.

Bir seans yaklaşık 60 dakika sürer. İlk seansta sizi başvurmaya iten konu, ne zamandır sürdüğü ve hayatınıza etkisi ayrıntılı biçimde dinlenir; buna anamnez denir. Uygulamaya neler yazdığınızı anlatıp anlatmamak size kalmıştır. Bireysel süreç için bireysel danışmanlık randevusu sayfasına bakabilirsiniz.

Bir uygulamadan gelen yanıtlar aklınızda kaldıysa onları yanınızda getirmek zorunda değilsiniz, ama getirmek isterseniz de sorun olmaz. Bazen “bana şöyle dedi, ama içime sinmedi” cümlesi, konuşmak istediğiniz asıl konuyu gösterir.

Ofis Adana Çukurova’da, Yüzüncüyıl Mahallesi’ndedir; Türkiye’nin diğer illerinden online görüşme yapılabilir.

Bugün yapabileceğiniz küçük bir adım: kullandığınız uygulamanın gizlilik ayarlarını açın ve yazdıklarınızın silinip silinemediğine bakın. Ardından o uygulamaya en sık sorduğunuz soruyu bir kâğıda yazın; aslında kime sormak istediğinizi düşünmek için iyi bir başlangıçtır.

Sık Sorulan Sorular

Yapay zeka ve psikoloji birlikte nasıl kullanılabilir?

En makul kullanım, görüşmelerin yerine geçmeden onlara eşlik eden yardımcı araçlardır: genel bilgi edinmek, ruh halini not etmek ya da bir nefes alıştırması bulmak gibi. Yapay zeka ve psikoloji birlikte düşünüldüğünde sınır net kalmalıdır: tanı, değerlendirme ve terapi ilişkisi bir insana aittir.

Yapay zeka sohbet uygulamaları terapi sayılır mı?

Sayılmaz. Bilgi verebilir ve alıştırma önerebilirler, ancak değerlendirme ve terapi ilişkisi içeren bir süreç değildirler.

Kaygım için bir uygulamayla başlasam olur mu?

Hafif zorlanmalarda bilgi edinmek ve kendinizi takip etmek işe yarayabilir. Belirtiler haftalardır sürüyor, işinizi ya da uykunuzu etkiliyorsa bir uzmanla görüşmek gerekir. Terapiye ne zaman başvurmalı yazısı bu ayrımı netleştirir.

Yapay zeka tanı koyabilir mi?

Koyamaz. Tanı, yetkili bir sağlık profesyonelinin ayrıntılı değerlendirmesiyle konur. Uygulamaların verdiği sonuçlar olsa olsa bir yönlendirme işaretidir.

Yazdıklarım güvende mi?

Bu, kullandığınız uygulamanın gizlilik politikasına bağlıdır. Bu bilgiler açıkça belirtilmiyorsa özel bilgilerinizi paylaşmamak daha güvenlidir.

Online terapi de yapay zeka mı?

Hayır. Online terapi, görüntülü görüşmeyle yürütülen ve karşınızda gerçek bir insanın olduğu bir süreçtir. Fark yalnızca görüşmenin fiziksel bir odada yapılmamasıdır.

Bir uygulamaya yazdıklarınızı bir insanla da konuşmak isterseniz en kolay yol WhatsApp’tan yazmak. Dilerseniz 0543 108 25 76 numarasını arayabilir ya da randevu sayfasından talebinizi iletebilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kendinizde ya da yakınınızda zorlayıcı belirtiler varsa bir ruh sağlığı uzmanına başvurmanız önerilir.