SALDIRGAN DAVRANISLARI NASIL ÖNLEYEBİLİRİZ?

Çocukta saldırganlık azalsın istiyorsanız yol cezadan değil, davranışın altındaki ihtiyacı görmekten geçer. Yetişkinin sakin kalması, davranışın istenen sonucu getirmemesi ve çocuğa öfkesini boşaltabileceği başka yollar sunulması en çok işe yarayan üç başlıktır. Aşağıda evde ve okulda uygulanabilir adımları ve ne zaman destek almanın gerektiğini anlatıyoruz.

Çocukta saldırganlık neden ortaya çıkar?

Çocukta saldırganlık çoğu zaman bir niyet değil, bir ifade biçimidir. Çocuk istediğini anlatamadığında, kendini güvende hissetmediğinde ya da yoğun bir duyguyu taşıyamadığında bedeniyle tepki verir. Küçük yaşlarda bu, sözcük dağarcığının henüz yetmemesiyle de ilgilidir.

Ev içindeki gerginlik, tutarsız kurallar, yorgunluk ve uykusuzluk davranışı artırır. Çocuğun evde şiddete tanık olması ya da kendisinin maruz kalması ise en güçlü etkenlerden biridir; gördüğü davranışı kardeşine, arkadaşına veya hayvanlara yöneltebilir.

Çocukta saldırganlık anında yetişkin nasıl davranmalı?

Davranışın ortaya çıktığı an, ders verme anı değildir. O anda hedef, güvenliği sağlamak ve gerginliği düşürmektir.

• Sesinizi yükseltmeden araya girin, gerekirse çocuğu ortamdan sakince uzaklaştırın.
• Tartışmayı sakinleşme sonrasına bırakın; öfkeliyken yapılan konuşma iz bırakmaz.
• Davranışı adlandırın, çocuğu değil: “Vurmak yok” cümlesi, “sen kötü bir çocuksun” cümlesinden çok daha işlevlidir.
• Ben dilini kullanın: “Böyle davrandığında üzülüyorum” gibi.

Yetişkinin kendi öfkesini yönetmesi bu tablonun ayrılmaz parçasıdır. Bu konuda öfke kontrolü nasıl sağlanır yazımız yol gösterici olabilir.

Fiziksel ceza neden işe yaramaz?

Dayak, davranışı o an durdurabilir; ancak çocuğa öfkesini nasıl ifade edeceğini değil, güçlü olanın vurabileceğini öğretir. İlgi ve sevginin azaldığı, fiziksel cezanın süreklileştiği ortamlarda çocukta düşmanca duygular ve karşı koyma davranışı artar.

Ayrıca ceza, davranışın nedenini ortadan kaldırmaz. Çocuk neyi anlatmaya çalıştığını hâlâ ifade edemez; yalnızca bunu yetişkinin görmediği yerde yapmayı öğrenir.

Çocukta saldırganlık tekrarını azaltan yaklaşımlar nelerdir?

• İstekleri saldırganlıkla elde edilmesin. Davranışın ardından istenen şey verildiğinde, çocuk bunu bir araç olarak öğrenir.
• Olumlu davranışı fark edin. Kavga etmeden oynadığı süre için sözle takdir etmek, cezadan daha kalıcı etki bırakır.
• Sonuçları yaşatın. Arkadaşının oyunu bırakması ya da oyuncağın bir süre kaldırılması, davranışın bedelini somut kılar.
• Sorumluluk verin. Yaşına uygun, başlayıp bitirebileceği işler başarma duygusunu besler.
• Enerjiye çıkış yolu açın. Dışarıda oyun, takım sporları, resim ve hamur çalışmaları gerginliği düşürür.
• Kendini durdurmayı öğretin. “Vurmak yerine ona kızdığımı söyleyeceğim” gibi kısa cümleleri birlikte çalışın.

Kurallar ve sınırlar konusunda sınırlar nasıl oluşturulur yazımıza bakabilirsiniz.

Ekran içeriği ve şiddet modelleri ne kadar etkili?

Çocuk, izlediği davranışı deneyerek öğrenir. Şiddet içeren içeriklerin sık izlenmesi, saldırgan davranışı olağanlaştırabilir. İçeriği tümüyle engellemek her zaman mümkün olmasa da, birlikte izlemek ve izlenen sahneyi konuşmak etkiyi azaltır.

“Bu gerçek mi, canı yanar mıydı, başka nasıl davranabilirdi?” gibi sorular çocuğun olanı değerlendirmesini sağlar. Ekran düzenini kurma konusunda ailede ekran süresi nasıl yönetilir yazımız ayrıntılı bir çerçeve sunar.

Çocukta saldırganlık ile öfke nöbeti aynı şey midir?

Her öfke nöbeti saldırganlık değildir. Öfke nöbetinde çocuk duygusuna yenik düşer, yerde tepinir, bağırır; saldırganlıkta ise davranış bir kişiye ya da eşyaya yönelir. Çocukta saldırganlık çoğu zaman öfke nöbetinin bir parçası olarak da görülebilir; bu yüzden davranışın ne zaman, kime ve neden ortaya çıktığına bakmak gerekir.

Evde uygulayabileceğiniz haftalık küçük bir plan

• Bir davranışı seçin ve bir hafta boyunca yalnızca onu izleyin.
• Günün en gergin saatlerini kısaca not edin.
• Her gün en az bir olumlu davranışı sözle takdir edin.
• Kuralları tek cümleyle ve evdeki herkesin aynı biçimde uygulayacağı şekilde belirleyin.

Çocukta saldırganlık için hazırlanan bu küçük plan bir tedavi değildir; yalnızca düzen kurmanıza yardım eder. Hafta sonunda neyin işe yaradığını kısaca değerlendirin.

Çocukta saldırganlık için ne zaman uzman desteği almalı?

Bazı durumlarda ev içi düzenlemeler yeterli olmaz. Aşağıdaki durumlarda bir uzmanla görüşmek gerekir:

• Davranış aylardır sürüyor ve şiddeti artıyorsa,
• Çocuk kendine ya da başkasına zarar veriyorsa,
• Okulda ilişkileri ve derse katılımı bozulmuşsa,
• Uyku, iştah ve tuvalet düzeninde belirgin değişiklik varsa,
• Ailede travmatik bir olay ya da süregelen bir çatışma yaşanıyorsa.

Değerlendirme için çocuk danışmanlığı, ergenlik dönemindeki çocuklar için ergen danışmanlığı sayfalarımıza bakabilirsiniz. Aile içi gerginliğin büyüdüğü durumlarda aile içi şiddet ve psikolojik müdahale süreci yazımız da yol gösterir.

İlgili yazı: Çocuklarda Öfke Nöbetleri: Ne Zaman Uzman Desteği Gerekir?

Sık Sorulan Sorular

Çocukta saldırganlık geçer mi?

Gelişimsel dönemlerde görülen saldırganlık çoğu zaman uygun yönlendirmeyle azalır. Sürüyor, şiddeti artıyor ya da günlük yaşamı bozuyorsa bir uzmana danışmak yerinde olur.

Her çocuk bir dönem saldırgan davranır mı?

Küçük yaşlarda vurma, itme gibi davranışlar gelişimin bir parçası olarak görülebilir. Belirleyici olan sıklığı, şiddeti ve zamanla azalıp azalmadığıdır.

Kardeş kavgalarına her seferinde müdahale etmeli miyim?

Güvenlik tehlikeye girmedikçe her tartışmaya karışmak gerekmez. Çocukların anlaşmazlık çözmeyi öğrenmesi için alan bırakmak yararlıdır.

Zaman aşımı (mola) yöntemi işe yarar mı?

Kısa ve yaşa uygun bir mola, sakinleşmeye yardımcı olabilir. Cezalandırma aracı hâline getirildiğinde ise etkisini kaybeder.

Okulda saldırgan davranan çocuk için ne yapmalı?

Ev ve okulun aynı dili kullanması belirleyicidir. Öğretmenle düzenli iletişim kurmak ve aynı kuralları uygulamak davranışın azalmasını kolaylaştırır.

Çocuğa öfkesini anlatmayı nasıl öğretebilirim?

Duyguyu adlandırarak başlayın: “Şu an çok kızgınsın.” Ardından ne yapabileceğini gösterin. Duygunun adını bilmek, onu davranışa dökme ihtiyacını azaltır.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavinin yerini tutmaz. Kişiye özel değerlendirme için bir ruh sağlığı uzmanına başvurunuz.