Panik Atak Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Panik Atak Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Panik Atakla Baş Etme Yolları

Panik atak, kişinin bir anda yoğun bir korku, kaygı veya kötü bir şey olacakmış hissine kapılmasıyla ortaya çıkan ve çoğu zaman bedensel belirtilerin de eşlik ettiği yoğun bir kaygı deneyimidir. Kalbin hızla çarpması, nefes almakta zorlanma, göğüste sıkışma, baş dönmesi, titreme, terleme, uyuşma veya kontrolü kaybetme korkusu kişiye çok gerçek ve tehlikeli bir durum yaşadığı hissini verebilir.

Panik atak sırasında insanın aklına çoğu zaman aynı tür düşünceler gelir: “Kalp krizi geçiriyorum”, “Bayılacağım”, “Kontrolümü kaybedeceğim”, “Birazdan kötü bir şey olacak.” Oysa panik atağın kendisi ile kişinin yaşadığı tehlike algısı her zaman aynı şey değildir. Panik atağı anlamak için yalnızca fiziksel belirtilere değil, beden duyumlarının nasıl yorumlandığına ve bu yorumların kaygıyı nasıl artırdığına da bakmak gerekir.

Bu yazıda panik atağın ne olduğunu, belirtilerini, neden ortaya çıkabileceğini, panik atak ile panik bozukluk arasındaki farkı ve tedavide kullanılan psikoterapi yaklaşımlarını ele alacağım.

Panik Atak Nedir?

Panik atak, ortada açık ve gerçek bir tehlike bulunmadığı halde aniden ortaya çıkabilen yoğun korku veya yoğun kaygı dönemidir. Atak sırasında bedenin alarm sistemi hızla devreye girer. Kalp atışının hızlanması, nefesin değişmesi, terleme, titreme ve baş dönmesi gibi bedensel belirtiler bu alarm tepkisinin bir parçası olabilir.

Burada önemli bir ayrım var: Panik atak yaşamak tek başına panik bozukluk tanısı anlamına gelmez. Bir insan hayatının herhangi bir döneminde tek bir panik atak yaşayabilir ve sonrasında tekrar yaşamayabilir. Panik bozuklukta ise tekrarlayan ve beklenmedik panik atakların yanında, yeni bir atak yaşama konusunda sürekli kaygı veya kişinin davranışlarını değiştirmesine yol açan belirgin bir kaçınma ortaya çıkar.

Benim açımdan panik atakla çalışırken önemli noktalardan biri de tam olarak burasıdır. Çünkü bazı kişiler ilk atağın kendisinden çok, “Ya tekrar olursa?” düşüncesi nedeniyle zorlanmaya başlar. Bir süre sonra otobüse binmekten, alışveriş merkezine girmekten, yalnız kalmaktan, uzun yola çıkmaktan veya evden uzaklaşmaktan kaçınabilir. Böylece ilk başta birkaç dakika süren bir panik deneyimi, kişinin yaşam alanını giderek daraltan bir döngüye dönüşebilir.

Panik Atak Belirtileri Nelerdir?

Panik atağın belirtileri kişiden kişiye değişebilir. Ancak en sık görülen belirtiler arasında şunlar bulunur:

• Kalbin hızlı veya güçlü çarpması

• Göğüste sıkışma veya rahatsızlık hissi

• Nefes almakta zorlanma veya boğuluyor gibi hissetme

• Baş dönmesi, sersemlik veya dengesizlik hissi

• Terleme

• Titreme

• Üşüme veya sıcak basması

• Ellerde ya da vücudun bazı bölgelerinde uyuşma, karıncalanma

• Mide bulantısı veya karın bölgesinde rahatsızlık

• Gerçeklikten kopuyormuş gibi hissetme

• Kontrolü kaybetme korkusu

• Ölüm veya ciddi bir sağlık sorunu yaşayacağına dair yoğun korku

Bu belirtilerin bir kısmı oldukça güçlü olabilir. Bu nedenle panik atak yaşayan bir kişinin “Bunun psikolojik olduğunu biliyorum ama bedenimde gerçekten bir şey oluyor” demesi şaşırtıcı değildir. NIMH de panik atak sırasında ortaya çıkan çarpıntı, göğüs ağrısı, nefes darlığı, baş dönmesi ve uyuşma gibi belirtilerin kalp krizi gibi ciddi bir tıbbi durumla karıştırılabildiğini belirtiyor.

Panik Atak Neden Bu Kadar Gerçek Hissettirir?

Çünkü panik yalnızca bir düşünceden ibaret değildir. Beden de bu sürece katılır.

Beyin bir tehlike olduğunu düşündüğünde organizmanın alarm sistemi devreye girer. Kalp daha hızlı çalışabilir, nefes alışverişi değişebilir, kaslar gerilebilir ve kişi çevresindeki tehlikelere daha fazla odaklanabilir.

Sorun bazen bu bedensel değişikliklerin kendisinden çok, kişinin onları nasıl yorumladığıyla büyür.

Örneğin kalbin hızlandığını hisseden bir kişi bunu “Kaygılandım” şeklinde yorumlayabilir. Başka biri ise “Kalbimde ciddi bir problem var” diye düşünebilir. İkinci yorum korkuyu artırdığında beden daha fazla alarma geçer. Kalp daha hızlı atar, kişi bunu yeniden fark eder ve korku daha da yükselir.

Böylece bir korku–bedensel belirti–tehlikeli yorum–daha fazla korku döngüsü oluşabilir.

Panik atakla çalışırken bu döngünün anlaşılması çoğu zaman önemli bir başlangıç noktasıdır.

Panik Atak Neden Olur?

Panik atağın tek bir nedeni yoktur. Biyolojik yatkınlık, stres, yaşam olayları, kişinin kaygıya verdiği tepkiler ve bazı öğrenilmiş davranış örüntüleri birlikte rol oynayabilir.

Ailede panik bozukluk veya başka kaygı sorunlarının bulunması bazı kişilerde yatkınlık oluşturabilir. Bunun yanında yoğun stres dönemleri, önemli yaşam değişiklikleri ve kişinin uzun süre yüksek düzeyde kaygı yaşaması da panik belirtilerinin ortaya çıkmasında etkili olabilir. NIMH, panik bozukluğunda biyolojik süreçlerin yanı sıra stres ve çevresel faktörlerin de araştırıldığını belirtiyor.

Fakat “Panik atağın nedeni kesin olarak şudur” demek çoğu zaman doğru değildir.

Bazen kişi ilk atağı hiçbir şey yokmuş gibi görünen bir anda yaşayabilir. İşte bu durum kişinin kafasını daha da karıştırabilir:

“Hiçbir şey yoktu. Neden bir anda böyle oldum?”

Aslında psikolojik sorunların ortaya çıkması için her zaman o anda belirgin bir olay yaşanması gerekmez. Kişinin bir süredir taşıdığı stres, kaygı, yaşam yükü veya bedensel duyumlara karşı geliştirdiği hassasiyet zaman içinde bir eşik oluşturabilir.

Panik Atak ile Panik Bozukluk Aynı Şey midir?

Hayır.

Panik atak bir yaşantıdır; panik bozukluk ise klinik bir ruhsal bozukluktur.

Bir kişi bir veya birkaç kez panik atak yaşayabilir. Bu durum tek başına panik bozukluk anlamına gelmez.

Panik bozuklukta ise beklenmedik panik atakların tekrarlaması ve kişinin en azından bir süre boyunca yeni atak yaşama ihtimali, atağın anlamı veya davranışlarını değiştirme konusunda belirgin kaygı yaşaması söz konusudur. Tanı değerlendirmesinde belirtilerin kişinin günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği de önemlidir.

Bu ayrım önemli çünkü bazen kişi “Bir kere panik atak geçirdim, demek ki panik bozukluğum var” diye düşünerek daha fazla kaygılanabiliyor.

Her panik atağı bir hastalık etiketiyle açıklamak yerine, kişinin yaşadığı belirtileri ve bunların yaşamındaki yerini bütün olarak değerlendirmek daha sağlıklı bir yaklaşımdır.

Panik Atak Tekrarlar mı?

Tek bir panik ataktan sonra yeniden panik atak yaşanıp yaşanmayacağını önceden kesin olarak söylemek mümkün değildir.

Ancak bazı kişilerde ilk atağın ardından “Tekrar olacak mı?” kaygısı gelişir. Kişi kalp atışını, nefesini, baş dönmesini veya vücudundaki küçük değişimleri sürekli kontrol etmeye başlayabilir.

Bu durumun ilginç tarafı şudur:

Kişi panik atağı önlemek için bedenini ne kadar yakından izlerse, normal bedensel değişiklikleri fark etme ihtimali de o kadar artabilir.

Kalbin bir an hızlı atması, merdiven çıktıktan sonra nefesin hızlanması veya stres nedeniyle başın hafif dönmesi herkesin yaşayabileceği bedensel deneyimlerdir. Fakat kişi bunları sürekli “Acaba yine panik mi geliyor?” şeklinde izlemeye başladığında, bu duyumların kendisi kaygının tetikleyicisine dönüşebilir.

Bu nedenle panik atak tedavisinde yalnızca atağın kendisine değil, atağın tekrar edeceği korkusuna da bakmak gerekir.

Panik Atak Sırasında Ne Yapılabilir?

Panik atak sırasında kişinin ilk hedefi “Bu hissi hemen yok etmeliyim” olmak zorunda değildir.

Çünkü yoğun panik sırasında kişi belirtileri ortadan kaldırmaya çalıştıkça, bedenini daha fazla kontrol etmeye ve tehlike aramaya başlayabilir. Bu da kaygı döngüsünü besleyebilir.

Öncelikle yaşanan şeyin yoğun bir kaygı ve alarm tepkisi olabileceğini fark etmek yardımcı olabilir. Kişinin bulunduğu ortam güvenliyse, mümkün olduğunca bedensel duyumlarla savaşmak yerine onları gözlemlemeye çalışması ve dikkatini tekrar bulunduğu ana getirmesi yararlı olabilir.

Ancak burada önemli bir nokta var: Göğüs ağrısı, nefes darlığı, bayılma, yeni başlayan veya alışılmadık şiddette belirtiler gibi durumlarda bunları otomatik olarak “panik atak” kabul etmek doğru değildir. Özellikle ilk kez yaşanan veya kişinin sağlık durumuyla ilgili şüphe oluşturan belirtilerde tıbbi değerlendirme gerekebilir.

Psikolojik bir açıklama bulmak, fiziksel nedenleri görmezden gelmek anlamına gelmez.

Panik Atak Nasıl Tedavi Edilir?

Panik atak ve panik bozukluk tedavi edilebilir sorunlardır. Kullanılacak yaklaşım kişinin yaşadığı belirtilere, yaşam koşullarına, eşlik eden sorunlara ve kişisel ihtiyaçlarına göre belirlenir.

Psikoterapi, özellikle bilişsel davranışçı terapi (BDT), panik bozukluğun tedavisinde üzerinde en fazla araştırma yapılmış psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Sistematik derleme ve meta-analizler, BDT’nin panik bozukluk belirtilerini azaltmada etkili olduğunu göstermektedir.

BDT’de kişinin panik sırasında ortaya çıkan düşüncelerini, bedensel duyumlarını ve kaçınma davranışlarını anlaması üzerinde çalışılabilir. Tedavinin önemli parçalarından biri de kişinin korktuğu bedensel duyumları ve durumları güvenli ve kontrollü biçimde ele almayı öğrenmesidir.

Özellikle interoseptif maruz bırakma olarak adlandırılan teknik, panik belirtilerine benzeyen bedensel duyumlarla çalışmayı hedefler. Araştırmalar, bu tür bileşenlerin panik bozukluk için uygulanan BDT’nin etkinliğinde önemli bir rol oynayabildiğini göstermektedir.

İlaç tedavisi de bazı kişiler için tedavi planının bir parçası olabilir. SSRI ve SNRI grubu ilaçlar panik bozuklukta kullanılabilmektedir. İlaç kararı psikiyatri hekimi tarafından kişinin durumuna göre verilmelidir; psikoterapist tarafından ilaç başlanması veya değiştirilmesi söz konusu değildir.

Online Terapi ile Panik Atak İçin Destek Alınabilir mi?

Evet. Panik bozuklukta psikoterapinin online olarak uygulanması da araştırılmıştır.

İnternet üzerinden uygulanan bilişsel davranışçı terapiyi inceleyen bir sistematik derleme ve meta-analiz, online BDT’nin panik ve agorafobi belirtilerinde etkili olabileceğini ve bazı çalışmalarda yüz yüze BDT ile benzer sonuçlar elde edildiğini bildirmiştir. Bununla birlikte online terapinin biçimi, terapist desteğinin düzeyi ve kişinin ihtiyaçları sonuçları etkileyebilir.

Bu nedenle online terapiyi yalnızca “kameradan konuşmak” şeklinde düşünmemek gerekir. Uygun olduğunda, yüz yüze terapide olduğu gibi kişinin yaşadığı panik döngüsü, kaçınmaları, düşünceleri ve bedensel duyumları sistematik biçimde ele alınabilir.

Panik Atak İçin Ne Zaman Psikoterapi Desteği Alınmalı?

Panik ataklar tekrarlıyorsa, yeni bir atak geçirme korkusu günlük hayatınızı etkiliyorsa veya bazı yerlerden ve durumlardan kaçınmaya başladıysanız profesyonel destek almak için beklemek zorunda değilsiniz.

Özellikle hayatınızın giderek küçüldüğünü fark ediyorsanız bunu ciddiye almak gerekir.

Örneğin daha önce rahatlıkla kullandığınız toplu taşıma araçlarına binemiyor, yalnız kalamıyor, uzun yola çıkamıyor, kalabalık ortamlardan kaçıyor veya sürekli “Ya yine olursa?” düşüncesiyle bedeninizi kontrol ediyorsanız, sorun artık yalnızca panik atağın birkaç dakikalık belirtilerinden ibaret olmayabilir.

Psikoterapide amaç yalnızca bir sonraki atağın gelmesini engellemeye çalışmak değildir. Daha kalıcı hedef, kişinin yaşadığı bedensel duyumları ve kaygıyı anlaması, bunları tehlike olarak yorumlama biçimini değiştirmesi ve kaçınmalar nedeniyle daralan yaşam alanını yeniden genişletebilmesidir.

Panik Atak Geçiren Birine Nasıl Yaklaşılmalı?

Panik atak yaşayan bir kişiye “Bir şeyin yok”, “Abartıyorsun”, “Kendine gel” demek genellikle yardımcı olmaz.

Çünkü kişi o anda gerçekten yoğun bir korku yaşamaktadır.

Daha yararlı olan, kişinin yaşadığı sıkıntıyı küçümsemeden yanında olduğunuzu hissettirmek ve gerekiyorsa profesyonel destek almasına yardımcı olmaktır. Ancak yakınlarının da bütün sorumluluğu üstlenmesi gerekmez. Panik bozukluk bir kişinin çevresindekilerin sürekli güvence vermesiyle çözülmek zorunda değildir; profesyonel değerlendirme ve uygun tedavi planı daha sağlıklı bir yol olabilir.

Panik Atak Hakkında En Çok Merak Edilenler

Panik atak kaç dakika sürer?

Panik atağın süresi kişiden kişiye değişebilir. Yoğun belirtiler çoğunlukla kısa süre içinde yükselir ve zamanla azalır. Bazı kişilerde ise etkileri daha uzun süre hissedilebilir.

Panik atak öldürür mü?

Panik atağın kendisi genellikle yaşamı tehdit eden bir durum değildir. Ancak göğüs ağrısı, nefes darlığı veya başka ciddi belirtiler her zaman otomatik olarak panik atağa bağlanmamalıdır. Özellikle ilk kez ortaya çıkan veya alışılmadık belirtilerde tıbbi değerlendirme önemlidir.

Panik atak gece olur mu?

Evet. Panik ataklar bazı kişilerde uykudan uyanma sırasında da ortaya çıkabilir.

Panik atak tamamen geçer mi?

Panik bozukluk için etkili psikoterapi ve gerektiğinde psikiyatrik tedavi seçenekleri bulunmaktadır. Tedavi süreci kişiden kişiye değişir; bu nedenle “şu kadar seansta kesin geçer” gibi bir süre veya sonuç garantisi vermek doğru değildir.

Panik atak ile anksiyete aynı şey midir?

Hayır. Panik atak, yoğun korku veya kaygının kısa süre içinde çok güçlü biçimde ortaya çıktığı belirli bir tablo iken anksiyete daha geniş bir kavramdır. Sürekli kaygı, endişe ve tehdit beklentisi farklı anksiyete bozukluklarında görülebilir.

Panik Atakla İlgili Önemli Bir Nokta

Panik atağın en zor taraflarından biri bazen atağın kendisi değildir.

İlk atak geçtikten sonra kişinin hayatını değiştirmeye başlamasıdır.

“Ya tekrar olursa?” düşüncesi nedeniyle gidilecek yerleri seçmek, sürekli çıkış kapılarını kontrol etmek, yanında ilaç veya güvence verecek birini bulundurmaya çalışmak, kalabalıktan uzak durmak ya da yalnız kalmaktan kaçınmak kısa vadede rahatlatıcı gelebilir.

Fakat kaçınma davranışı uzun vadede korkunun daha güçlü kalmasına neden olabilir.

Bu nedenle panik atakla çalışırken yalnızca “Panik geldiğinde ne yapacağım?” sorusuna değil, “Panik korkusu hayatımı ne kadar yönetmeye başladı?” sorusuna da bakmak gerekir.

Bazen psikoterapide asıl değişim, kişinin panik yaşamamak için hayatını düzenlemekten vazgeçip yeniden hayatını kendi tercihleri doğrultusunda yaşamaya başlamasıyla ortaya çıkar.

Adana’da Panik Atak İçin Psikoterapi

Panik atak ve kaygı sorunları nedeniyle psikolojik destek almak isteyen kişilerle, Adana Çukurova’daki ofisimde yüz yüze veya uygun durumlarda online olarak görüşmeler yürütüyorum.

İlk görüşmede öncelikle yaşadığınız sorunu, belirtilerin ne zaman başladığını, hayatınızı nasıl etkilediğini ve hangi durumlarda arttığını anlamaya çalışırız. Sonrasında size uygun çalışma biçimini birlikte değerlendiririz.

Panik atak nedeniyle yaşam alanınız daralmaya başladıysa veya sürekli yeni bir atak yaşayacağınız korkusuyla hareket ediyorsanız, bunu tek başınıza çözmek zorunda değilsiniz.

Adana Çukurova’da yüz yüze psikoterapi veya online görüşme için randevu talebinde bulunabilirsiniz.

Kaynaklar

• National Institute of Mental Health (NIMH) – Panic Disorder: What You Need to Know.

• Papola D. ve ark. – CBT treatment delivery formats for panic disorder: a systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. Psychological Medicine, 2023.

• Pompoli A. ve ark. – Comparative efficacy and acceptability of psychotherapies for panic disorder with or without agoraphobia: systematic review and network meta-analysis of randomised controlled trials. British Journal of Psychiatry.

• Khoury B. ve ark. – Dismantling cognitive-behaviour therapy for panic disorder: a systematic review and component network meta-analysis.

• Andrews G. ve ark. – Internet-delivered cognitive behavioral therapy for panic disorder with or without agoraphobia: a systematic review and meta-analysis.