Önyargı Nedir? 

Kısa cevap: Önyargı, bir kişi, grup ya da durum hakkında onu yeterince tanımadan, doğrudan deneyime ya da sağlam bilgiye dayanmadan önceden oluşturulan olumlu veya olumsuz yargıdır. Önyargıların çoğu, zihnin karmaşık dünyayı hızla sınıflandırma eğiliminden doğar; aileden, çevreden, medyadan ve geçmiş deneyimlerden öğrenilir. Her insanın önyargıları vardır. Asıl mesele onları hiç taşımamak değil, fark edebilmek ve kararlarımızı, ilişkilerimizi onlara bırakmamaktır.

Bu yazıda önyargının nasıl oluştuğunu, kalıp yargı ve ayrımcılıktan farkını, gündelik hayatta ve ilişkilerde nasıl göründüğünü, kişinin kendine yönelik önyargılarını ve önyargıları fark edip yumuşatmak için atılabilecek adımları ele alıyoruz.

Önyargı nasıl oluşur?

İnsan zihni her gün çok sayıda bilgiyle karşılaşır ve hepsini tek tek, ayrıntılı biçimde değerlendirmesi mümkün değildir. Bu yüzden kısayollar kullanır: benzer görünen şeyleri aynı kutuya koyar, geçmişte işe yarayan bir yargıyı yeni durumlara da uygular. Bu kısayollar çoğu zaman zaman kazandırır; ancak bir insanı ya da bir grubu değerlendirirken kullanıldığında yanıltıcı olabilir.

Önyargıların beslendiği başlıca kaynaklar şunlardır:

• Aile ve yakın çevre: Çocuklukta sık duyulan yorumlar (“onlar böyledir”, “o tip insanlara güvenilmez”) sorgulanmadan benimsenebilir.
• Kültür ve medya: Dizilerde, haberlerde ya da sosyal medyada belirli grupların hep aynı rollerde gösterilmesi, zihinde kalıplar oluşturur.
• Kişisel deneyim: Tek bir olumsuz yaşantı, o kişiye benzeyen herkese genellenebilir.
• Ait olma ihtiyacı: İnsan kendi grubunu kayırma, “biz” ve “onlar” ayrımı yapma eğilimindedir. Bu eğilim aidiyet duygusunu güçlendirirken dışarıdakilere karşı mesafe de yaratabilir.

Önyargılar her zaman bilinçli değildir. Bazıları açıkça dile getirilir; bazıları ise kişinin eşitlikçi değerlere sahip olduğunu düşünmesine rağmen farkında olmadan davranışlarına yansır. Örneğin bir yönetici herkese eşit davrandığına inanırken, işe alımda kendine benzeyen adaylara istemeden daha sıcak yaklaşabilir. Buna bilinçsiz ya da örtük önyargı denir.

Önyargı, kalıp yargı ve ayrımcılık arasındaki fark nedir?

Bu üç kavram sık sık birbirinin yerine kullanılır, ancak farklı şeyleri anlatır:

Kalıp yargı düşünce, önyargı duygu ve tutum, ayrımcılık ise eylem düzeyindedir. Bir düşünceyi fark etmek, onun duyguya ve davranışa dönüşmesini engellemenin ilk adımıdır.

Önyargının hangi türleri vardır?

Düşünme biçimimizdeki önyargılar

Bunlar belirli bir gruba değil, bilgiyi işleme biçimimize ait eğilimlerdir. En bilinenleri şunlardır:

• Doğrulama yanlılığı: Zaten inandığımız şeyi destekleyen bilgileri fark edip hatırlarken, aksini gösterenleri görmezden gelme eğilimi.
• Çapa etkisi: Bir karar verirken ilk duyduğumuz bilgiye gereğinden fazla bağlı kalma.
• Atıf yanlılığı: Kendi hatalarımızı koşullara, başkalarının hatalarını ise kişiliklerine bağlama. “Ben geç kaldım çünkü trafik vardı; o geç kaldı çünkü sorumsuz.”
• İlk izlenim etkisi: Birini ilk karşılaşmadaki tek bir davranışına göre değerlendirip sonraki bilgileri bu ilk yargıya göre yorumlama.

Gruplara yönelik önyargılar

Cinsiyet, yaş, köken, inanç, meslek, giyim, kilo, engellilik, memleket ya da konuşma aksanı gibi özellikler üzerinden bir grubun tüm üyelerine aynı tutumla yaklaşmaktır. Bu önyargılar kişinin okulda, işte ve sağlık hizmetlerinde eşit davranılma deneyimini zedeleyebilir; maruz kalan kişide değersizlik, öfke ve yalnızlık duyguları yaratabilir.

Önyargı ilişkileri ve aile hayatını nasıl etkiler?

Önyargı yalnızca toplumsal bir konu değildir; en yakın ilişkilerimizde de karşımıza çıkar. Birkaç tanıdık örnek:

• Çiftlerden birinin, eşinin ailesine evlenmeden önce oluşmuş bir yargıyla yaklaşması ve her davranışı bu yargıyı doğrulayan bir kanıt olarak görmesi. Geniş aileyle yaşanan bu tür gerilimleri kayınvalide sorunu ve geniş aile çatışmaları yazısında ele aldık.
• Bir tartışmada partnerin söylediklerini dinlemeden, “Sen zaten hep böylesin” kalıbıyla yanıt vermek.
• Kardeşler arasında “akıllı olan”, “sorunlu olan” gibi etiketlerin yıllarca sürmesi ve çocuğun bu etikete göre davranmaya başlaması.
• Farklı şehirden, farklı kültürden gelen eşlerin alışkanlıklarını “doğru” ve “yanlış” diye ayırmak.

Bu durumlarda önyargı, karşıdakini gerçekten görmeyi zorlaştırır. Yakın ilişkilerde önyargının karşılığı çoğu zaman merak ve empatidir; bu konuda evlilikte empati kurmanın psikolojik gücü yazısı yol gösterici olabilir.

Kendimize karşı da önyargılı olabilir miyiz?

Evet ve bu, üzerinde az konuşulan bir konudur. Toplumdaki olumsuz yargılar zamanla kişinin kendi iç sesine dönüşebilir. “Ben zaten sayısal kafalı değilim”, “Benim gibi biri o işi yapamaz”, “Bu yaştan sonra değişemem” gibi cümleler, kişinin kendisi hakkında sınamadan kabul ettiği önyargılardır.

Bu iç yargılar insanın yeni şeyler denemesini, fırsatları değerlendirmesini ve ihtiyaç duyduğunda yardım istemesini engelleyebilir. Çocuklukta sık eleştirilmiş, karşılaştırılmış ya da etiketlenmiş kişilerde bu ses daha baskın olabilir. Erken yaşantıların bugüne nasıl yansıyabildiğini olumsuz çocukluk deneyimleri yazısında daha ayrıntılı bulabilirsiniz.

Psikolojik destekle ilgili önyargılar da bu gruba girer. “Terapiye gitmek zayıflıktır”, “Benim sorunum o kadar büyük değil” ya da “Konuşmak neyi değiştirir ki?” düşünceleri, birçok kişinin ihtiyaç duyduğu desteği ertelemesine yol açar. Hangi durumlarda destek almanın düşünülebileceğine dair işaretleri terapiye ne zaman başvurmalı? yazısında topladık.

Kendi önyargılarımızı nasıl fark edebiliriz?

Önyargıyı fark etmenin en zor yanı, onun bize “gerçek” gibi gelmesidir. Şu sorular kendi düşüncelerinizi sınamanıza yardımcı olabilir:

1. Bu yargıya neye dayanarak vardım? Doğrudan bir deneyime mi, yoksa duyduklarıma, okuduklarıma mı?
2. Tek bir örnekten mi genelliyorum? Tanıdığım bir kişinin davranışını bütün bir gruba mı yayıyorum?
3. Aksini gösteren bir örnek biliyor muyum? Biliyorsam onu neden “istisna” diye bir kenara koyuyorum?
4. Aynı davranışı tanıdığım biri yapsa nasıl yorumlardım? Bu soru atıf yanlılığını görmenin pratik bir yoludur.
5. Bu kişi hakkında gerçekten ne biliyorum? Bildiklerimi tahminlerimden ayırabiliyor muyum?

Önyargı fark edildiğinde suçluluk duymak yerine merakla yaklaşmak daha yararlıdır. Amaç kendimizi yargılamak değil, otomatik düşünceyle davranış arasına küçük bir duraklama koyabilmektir.

Önyargıları azaltmak için ne yapılabilir?

• Farklı insanlarla gerçek temas: Önyargı duyulan gruptan insanlarla eşit koşullarda, ortak bir amaç için bir araya gelmek, genellemelerin yerini bireysel tanışıklığa bırakmasına yardım edebilir.
• Bilgi edinmek: Farklı yaşam biçimleri ve bakış açıları hakkında birinci elden anlatımları dinlemek, kalıpları esnetir.
• Bilinçli farkındalık: Anlık düşünce ve duyguları fark etme pratiği, otomatik tepkileri yavaşlatmaya yardımcı olabilir.
• Dil üzerine düşünmek: “Hepsi”, “hiçbiri”, “onlar hep” gibi genelleyici ifadeleri fark edip daha somut bir dille değiştirmek.
• Karar anlarını yavaşlatmak: Önemli kararlarda (işe alım, not verme, çocuk hakkında değerlendirme) ölçütleri baştan belirlemek, anlık izlenimlerin etkisini azaltır.

Önyargılar için psikolojik destek ne zaman işe yarar?

Önyargılar her insanda vardır ve çoğu zaman tek başına bir terapi konusu değildir. Ancak katı yargılar ilişkilerinizi sürekli zorluyorsa, kendinize yönelik olumsuz yargılar hayatınızı daraltıyorsa ya da önyargıya maruz kalmanın yarattığı öfke, kaygı ve değersizlik duyguları ağırlaşmışsa destek almak yararlı olabilir.

Örneğin bilişsel davranışçı terapi gibi yaklaşımlar, otomatik düşünceleri fark etmeye, kanıtlarını sınamaya ve daha esnek alternatifler geliştirmeye odaklanır. Bu yöntemin seanslarda nasıl ilerlediğini bilişsel davranışçı terapi nedir? yazısında anlattık. Kendi düşünce kalıplarınız üzerine çalışmak isterseniz bireysel danışmanlık sürecinde bu konular güvenli ve yargısız bir ortamda konuşulabilir. Adana dışındaysanız görüşmeler online terapi olarak da yapılabilir.

Sık Sorulan Sorular

Önyargı her zaman olumsuz mudur?

Hayır. Önyargı olumlu da olabilir; örneğin belirli bir meslekten ya da memleketten herkesin dürüst olduğunu düşünmek de bir önyargıdır. Olumlu önyargılar da kişiyi gerçekte olduğu gibi görmeyi engeller ve hayal kırıklığına yol açabilir.

Önyargı ile sezgi aynı şey midir?

Değildir, ama karıştırılabilir. Sezgi çoğu zaman benzer durumlarla ilgili birikmiş deneyimden beslenir. Önyargı ise yeterli bilgi ve deneyim olmadan bir gruba ya da kişiye genellenen yargıdır. Bir “iç sesin” hangisi olduğunu anlamak için ona neyin dayanak olduğunu sormak yardımcı olur.

Önyargılar tamamen ortadan kaldırılabilir mi?

Zihnin kısayol kullanma eğilimi insan doğasının bir parçası olduğu için önyargıları tümüyle silmek gerçekçi bir hedef değildir. Gerçekçi olan, onları fark etmek, sınamak ve kararlarımızı yönetmelerine izin vermemektir. Bu, zamanla gelişen bir beceridir.

Çocuklarda önyargı nasıl oluşur, nasıl önlenebilir?

Çocuklar önyargıları büyük ölçüde çevrelerindeki yetişkinlerden, onların söylediklerinden ve davranışlarından öğrenir. Farklılıklar hakkında açık ve sakin konuşmak, çocuğun sorularını geçiştirmemek ve yetişkinlerin kendi tutumlarına dikkat etmesi bu konuda önemli bir örnek oluşturur.

Nasıl randevu alabilirim?

Randevu sayfasından uygun bir zaman seçebilir ya da 0543 108 25 76 numaralı telefondan Psikoterapist Mehmet Ulubey ile iletişime geçebilirsiniz. Ücret bilgisi için psikoterapi ücretleri sayfasına bakabilirsiniz.

Bu yazı tanı ve tedavinin yerini tutmaz.